Bago pa magising ang karamihan sa Barangay San Roque, buhay na ang kalsada para kay Aling Cora Villa Senor. [musika] 3 pa lang ng madaling araw, naghuhuni na ang mga kuliglig sa tabi ng estero [musika] at ang hangin ay may halong amoy ng basang semento at nilulutong arnibal. Sa loob ng maliit niyang inuupahan, [musika] isang silid na may bubong na yero at dingding na kahoy kumakabog ang takure sa kalan habang dahan-dahan niyang hinahalo ang matamis na syrup.

Konti lang. Para hindi sumakit ngipin ang magabata. Bulong niya sa sarili. Parang may kausap na matagal ng kilala ang panlasa ng komunidad. [musika] Sa gilid nakasalansa ng mga baso. Iba-ibang klase. Karamihan ay bigay-bigay lang ng mga suki. May basong plastic na may kupas na logo ng soft drinks.

May garapon na dating lalagyan ng kape [musika] at may ilan pang maliliit na cup na maingat niyang hinuhugasan gabi-gabi. Sa ibabaw ng mesa, nakapatong ang isang lumang [musika] timbangan at isang maliit na notebook na puno ng pangalan at petsa. Hindi iyon listahan ng utang lang. Listahan iyon ng tiwala. Mang Lando, dito na ako.

Sigaw niya sa bintana ng marinig ang pamilyar na ugong ng tricycle sa labas. Bumukas ang pinto at sumilip ang mukha ni Mang Lando. Matulis ang ilong, [musika] sunog sa araw ang balat kahit madaling araw pa lang, at may ngiti na parang laging may baong biro. Aba, Alingkora, gising ka na naman. Ang aga mo talaga. Parang ikaw ang nagtutulak ng araw para sumikat.

Sabi niya habang binubuhat ang isang lalagyan ng sago. Naku, kung kaya ko lang ‘yun. Matagal ko ng pinasikat ang araw sa buhay ko.” Sagot ni Cora na may halong tawa pero may nakatagong pagod sa dulo. Ito na ba ang kariton mo? Oo. Ayusin mo lang yung gulong ha. Kanina pa kumakadyot baka sa gitna ng kalsada tumigil.

[musika] Huwag kang mag-alala. Yung gulong mo mas matibay pa sa relasyon ng mga tao sa subdivision na pinupuntahan mo. Biro ni Mang Lando sabay turo sa direksyon ng malayong gate na [musika] palaging may ilaw kahit gabi. Napangiti si Cora pero hindi na sumagot. Alam niyang may katotohanan sa biro doon sa subdivision na iyon.

Mga bahay na mataas ang bakod, mga halaman na parang sinuklay bawat dahon at mga sasakyang kumikislap-kislap. [musika] Hindi basta-basta ang galaw ng mga taong tulad niya. Maya-maya, umusad na ang kariton sa makitid na kalsada. Tinutulak ni Cora habang si Mang Lando ay nakasunod sa tricycle. Handang tumulong kapag sumabit ang gulong sa bato o sa kanal.

Sa bawat hakbang, [musika] maririnig ang mahinang kalansing ng kutsara at baso at ang malambot na tunog ng takip ng kaldero. Pagdating nila sa tapat ng sari-sari store ni Tita Mirasol, [musika] naroon na ang ilaw sa tindahan. Parang hindi natutulog ang tindahan na iyon dahil sa dami ng dumadaan at bumibili kahit madaling araw. Ay heto na si Reyna ng taho.

Sigaw ni Tita Mirasol hawak ang walis tambo. Tita huwag mo kong tinatawag na Reyna. Baka mamaya marinig ng mga reyna sa loob ng subdivision. Ipatapon pa ako.” pabirong sagot ni Cora pero may kabuntot na buntong hininga. Lumabas si Tita Mirasol, [musika] bilugan ng mukha at laging may pulbos ang pisngi parang handa sa kahit anong tiismis at kahit anong gulo.

Inabot niya kay Cora ang dalawang baso na [musika] makapal. O, gamitin mo ‘to. Mas sosyal tignan. Baka sakaling maawa ang mata nila sa’yo. Sabi ni Tita Mirasol, [musika] “Salamat, tita. Ikaw talaga kung hindi ka nagtindahan bagay kang maging ano abogado ng mga taho vendor. Huwag na Aling Cora. Baka sa bibig pa lang makasuhan na ako. Basta ingat ka doon.

Narinig ko yung mga bago raw sa home owners mahihigpit. Tumigil sandali si Cora. Nakapulop-pulupot ang kamay sa hawakan ng kariton. May bago na naman. Oo. Sabi ng anak ng pinsan ko nakasambahay doon may mga meeting, may mga listahan. Gusto nila ‘yung paligid malinis daw. lalo na sa gate. Hindi sumagot si Cora hindi dahil wala siyang sasabihin kundi dahil sanay na siya.

Sa tagal niyang naglalako, marami na siyang narinig. Bawal ang vendor, bawal ang maingay, bawal ang mabaho, bawal ang mukhang mahirap. Alinga, may boses na sumigaw mula sa kabilang kanto. Si Nene Papy iyon, [musika] payat, nakapusod ang buhok at may dalang maliit na barya sa palad.

Kahit madaling [musika] araw, nakauniporme na siya at ang bag niya ay halatang luma may tahi-tahi sa gilid. “Nene! O, bakit gising ka na? Ang aga pa.” Sabi ni Cora. Mabilis [musika] na lumapit at hinaplos ang ulo ng bata. “May quiz po kami ngayon. Sabi ni nanay pag nag-aral daw ako ng maaga, [musika] papasa ako.

Tsaka bibili po sana ako ng taho kahit kalahati [musika] lang.” Inabot ni Papy ang barya. Nanginginig pa ang kamay sa lamig. [musika] “Naku, Quiz! Edagdagan natin ang lakas ng utak mo.” Kumuha si Cora ng baso at nilagyan ng taho. Hindi kalahati kundi halos puno. [musika] Nilagayan niya ng extra sago at hindi niya sinukat ang arnibal. Tama lang.

Sakto sa matamis na kaya ng bata. “Aling Cora, wala po akong pambayad sa sobra.” Mahina ang boses ni Papy. Bayad mo na yang ngiti mo at pagnakapasa [musika] ka balitaan mo ko. Yan ang sukli ko. Sabi ni Cora sabay kind. Tumakbo si Papy palayo. Hawak ang baso na parang kayamanan. [musika] Sa ganitong mga sandali, nakakalimot si Cora sa tuhod niyang masakit, [musika] sa daliri niyang namamanhid at sa bigat ng kareton.

Kaya niya ginagawang maaga ang mundo dahil may mga batang tulad ni Papy na naniniwala pa sa simpleng lambing. Nang malapit na sila sa gate ng [musika] subdivision, ang tawag ng mga tao ay Villa Montelyano Heights. Parang may royalty. Sumalubong ang maliwanag na ilaw at ang lamig ng hangin na tila [musika] iba ang amoy.

Dito mas amoy ang pabango kaysa usok. Naroon si Kuya Sunny, security guard, nakatayo sa ilalim ng guard house. May hawak siyang flashlight kahit [musika] maliwanag na, parang habit na lang. Sa loob ng gate, may mga CCTV na umiikot at may maliit na sign na no vendors allowed inside. Pero si Cora hindi naman pumapasok.

Sa labas lang siya sa may gilid kung saan may kaunting anino at pader na pwedeng sandalan ng mga kasambahay at ilang residente na palihim na bumibili. Kuya Sanny bati ni Kuya Sanny pero hindi siya ngumiti kagaya dati. May kaba sa boses. Kuya Sanny kumusta? Heto taho. Mainit-init. Sagot ni Cora. Handa ng [musika] kumuha ng baso.

Huwag muna Aling. May ano kasi. Umiwas ng tingin si kuya sunny parang may masamang balita. May ano tanong ni Cora. Lumapit si [musika] Mang Lando kunwari nag-aayos ng gulong pero nakikinig. Nagpalit kasi ng pamunuan sa home owners. May memo. Bawal na raw ang vendor sa paligid ng gate kahit sa labas.

Nang marinig iyon, parang humigpit ang hawak ni Cora sa kutsara. Ngunit hindi siya sumigaw, [musika] hindi siya nagwala. Pinagdaanan na niya ang mas malala sa buhay. Kuya, sa labas lang naman ako. Hindi ako papasok. Hindi ako nagi-istorbo. Mahinaon niyang sabi. [musika] Pero may paninginig na bahagya sa dulo. Alam ko, Aling, pero may nagreklamo.

Sabi nila raw maganda tignan. Hindi raw maganda tignan. Ulit ni Cora. At doon parang tumama sa kanya ang salitang iyon hindi sa tinga kundi sa loob ng dibdib. >> [musika] >> Dumating ang isang babae sa gate. Si Miss Claris Dizon nakaputing unipore. May ID na nakasabit at may eyebags na halatang galing night shift.

Nagsalubong [musika] ang mata nila ni Cora at agad lumumbot ang mukha ng nurse. Aling Cora? Bulong ni Claris. Lumapit ng hindi masyadong halata. May taho pa po. Oo hiha. Mainit pa. Nilingon ni Claris ang guardh house. Kuya Sanny saglit lang. Bibili lang kami. Nag-aatubili si Kuya Sanny pero tumanggo rin. Parang nagbibigay ng limang minutong pahintulot sa isang mundong ayaw na sa [musika] mga tulad ni Cora.

Habang nagsasalin si Cora ng taho, napansin niyang naninginig ang kamay ni Claris hindi sa lamig kundi sa [musika] pagod. Ang payat mo, hiha. Kumakain ka ba? Hindi na nga po ako nakapag-dinner, Aling. Ang daming pasyente. Tapos yung nanay ko may maintenance pa. Mahina niyang sabi. Tinapik ni Cora ang baso. O dagdagan ko. Huwag mo n bayaran ng buo. Bahala ka na.

Basta magpahinga ka kapag kaya. [musika] Aling? Nakakahiya. Nangingilid ang mata ni Claris. Mas nakakahiya kung mamamatay ka sa trabaho. Hindi ka naman papalitan ng ospital pag nangyari yun. Sagot ni Cora. Seryoso. Hindi nakasagot si Claris. Kinuha niya ang baso at naglabas ng pera pero pinigilan ni Cora ang kamay niya. “Sabi ko nga bahala ka na.

” Ulit ni Cora. May lambing na matigas. Yang klaseng lambing ng matatandang sanay magtaguyod. Padalis ni Claris huminga ng malalim si Cora. May mga ganitong tao na nagpapalakas sa kanya hindi dahil mayaman kundi dahil marunong umunawa. Aling Cora, muling nagsalita si Kuya Sunny mas mahina. [musika] Pasensya na talaga may nag-iikot mamaya baka makita ka. Kilala ko na yan.

Sagot ni Cora pilit na ngumiti. Hanggang kailan ba ang pagbabawal? [musika] Isang araw, isang linggo, isang buhay? Hindi sumagot si Kuya Sunny dahil alam nilang pareho. Kapag ang utos galing sa taas, [musika] madalas ang baba ang unang tinatamaan. Mula sa loob ng guard house, may lumabas na junior guard na hindi kilala ni Cora.

Si Romeel, bata. Matigas ang mukha, parang gustong magpakitang gilas. Ano to? Nandito pa vendor. [musika] Malamig niyang tanong. Umayos si kuya sunny. Romiel, sa labas lang siya. Bibili lang si ma’am Claris. Bawal vendor kahit sa labas kuya. Sabi sa memo. Sagot ni Romiel. Sabay tinginan kay Cora mula ulo hanggang paa.

Isang ting hinuhusgahan ng dumi kahit malinis ang apron ni Cora. Naramdaman ni Mang Lando ang inis. Hoy bata. Taho lang yan hindi droga. Sumingit si Cora mabilis para hindi [musika] lumaki. Sige kuya. Hindi ako manggugulo. Magpapahinga lang ako sa kanto. Lalayo ako konti. Kinuha niya ang hawakan ng kariton at dahan-dahang itinulak [musika] palayo sa gate parang tinatanggap na naman ang isa pang pag-uurong sa mundo.

Habang lumalayo, narinig niya ang bulong ni Romel. Ang dugyot kasi tignan kaya nagrereklamo doon. Napikit si Cora saglit hindi dahil [musika] sa luha kundi dahil pinipigilan niyang lumabas ang lahat ng sakit namatagal ng nakatago. Sa edad niyang [musika] ito, sanay na siyang masugatan ang balat ng dangal.

Pero may mga araw na mas masakit ang salita kaysa sugat. Sa kanto [musika] sa may pader na may lumang poste, huminto siya. Umupo siya sa maliit na bangko na dala niya [musika] at inabot ni Mang Lando ang thermos ng tubig. Aling, uwi na tayo. Baka masamain pa nila. Hindi ka na bata. Sabi ni Mang Lando may halong galit at padaala.

Umiling si Cora. Hindi pa. May mga suki pa ako. May mga batang naghihintay. May mga kasambahay na sa taho ko lang nakakabili ng almusal ng hindi napapagalitan. Tao ka rin, Aling. Marieng sabi ni Mang Lando. Tao ako. Oo. Sagot ni Cora nakatingin sa kalsada. Kaya nga ako lumalaban. Tahimik lang. Sa bulsa ng apron niya, naramdaman niya ang maliit na notebook, yung listahan ng tiwala.

At sa loob ng kahon sa ilalim ng kariton, naroon din ang lumang sobre na palaging niyang dala. kahit hindi niya binubuksan, parang anting-anting na [musika] nagpapaalala sa kaniya na may dahilan ang lahat ng paghihirap. Sa malayo, nagliwanag ang silangan. Unti-unting dumadami ang tao sa kalsada, mga kasambahay na nagmamadaling bumili, mga driver na sumisipol at mga batang papasok sa paaralan.

Sa bawat dumaraan na tumitingin kay Cora, may halong awa, may halong hiya, may halong pagtingin na parang siya’y parte ng kalsada. [musika] Nandiyan lang dapat umiwas. Ngunit sa loob ng dibdib ni Aling Cora, may tahimik na panata. Hindi siya mawawala [musika] parang basura. Hindi siya basta itataboy ng walang kwento dahil ang taho niya hindi lang pagkain.

Ito ang huling hibla ng buhay na pinanghahawakan [musika] niya habang ang anak niyang si Leandro sa kung saan mang naroroon ay nananatiling pangalan na binubulong niya tuwing madaling araw. Kasabay ng paghalo [musika] ng arnibay at kasabay ng pag-asa na balang araw may araw na sisikat na para sa kanila. Kung sa unang mga linggo ay simpleng bawal na ang vendors lang ang naririnig [musika] ni Aling Cora Vill Senor, ngayong unti-unti ng tumitigas ang hangin sa may gate ng subdivision, parang bawat umaga ay may [musika] bagong patibong. Hindi na siya

basta pinapaalis. Pinahihiya siya sa paraang hindi madaling ipaglaban dahil laging may salitang patakaran [musika] na nakasabit sa dulo. Madaling araw 4:00 pa lang, nagsisindi na siya ng maliit na ilaw sa gilid ng kariton para makita ng mga dumadaan ang [musika] baso at takip. Malinis ang mga gamit niya.

Binabad niya sa mainit na tubig ang mga baso gabi-gabi sa inuupahan niyang maliit na kwarto malapit sa palengke. Pero kahit gann, habang itinutulak niya ang kariton papunta sa gate, ramdam niyang hindi na siya welcome. [musika] Pagdating niya roon, sinalubong siya ni Kuya Sunny, security guard, na lagi namang naka-uniform na parang laging may iniisip.

May hawak siyang clipboard at mas seryoso kaysa dati. Aling Cora, sabi ni Kuya Sunny. Hindi makatingin ng diretso. [musika] May bago na namang memo. Kailangan i-logbook ka muna. Name, address, anong oras ka dumating saka kung kanino ka nagbebenta. Napangiti si Aling Cora kahit nanlalambot ang tuhod niya. [musika] Kuya, taho lang to.

naman ako pumapasok sa loob. Dito lang ako sa labas sa gilid ng gate. Alam ko, Aling. Huminga ng malalim si Kuya Sunny. Pero inuutos ni Ma’am Isay ‘yung treasurer ng HOA. Sabi niya dapat may record daw. Baka raw may reklamo. Reklamo? Ulit ni Aling Cora. Sabay po na sa pawis. Eh sino ba naaabala ko? Ang bumibili sa akin sila rin ang lumalapit.

Hindi sumagot si Kuya Sunny. Sa halip, [musika] itinuro niya ang isang maliit na mesa sa gilid parang extension ng gate. May ballpen, may logbook na bago at may nakadikit na papel na may malaking sulat. No vendors beyond this point. Habang nagsusulat si Aling Cora ng panganan niya, dumating si Mang Lando, [musika] tricycle driver na madalas maghatid sa kanya ng mga supplies.

Nakita niyang nanginginig ang kamay ni Aling Cora. Ano ‘to, Aling? Bulong ni Mang Lando. Parang checkpoint ah. Wala Lando. Mahinang sagot ni Aling Cora. Pilit na tinatawa. May memo na naman daw. [musika] Baka raw may reklamo. Reklamo? Nailing si Mang Lando. Eh yung mga nakatira diyan nga sila pa yung nagpapabili sao. Si Ma’am Claris nga lagi kang hinahanap.

Parang tinawag ang pangalan niya. Maya-maya [musika] ay dumaan si Miss Claris Dizon sa may gate. Nakapang OPD scrubs, may toothbag, halatang galing sa night shift. [musika] Pagkakita niya kay Aling Cora, kumaway siya agad. Nay Cora, masigla niyang bati. Pero nang mapansin ang mesa at logbook, bumaba ang ngiti.

“Bakit parang pinapahirapan na naman kayo?” Ah, wala ‘to. Sagot ni Aling Cora nagmamadaling tumayo. May listahan lang daw. “Anong sayo Iha? Sago at Arnibal.” [musika] “Oo, nay. Dalawang baso si Claris ay naglabas ng pera tapos sumulyap kay Kuya Sunny.” Kuya, kailangan ba talagang ganyan? [musika] Dito lang naman siya. Tumikhim si Kuya Sunny.

Miss, utos po yan kung pwede lang. Getso. Putol ni Claris pero halatang pigil [musika] ang inis. Pero hindi yan makatao. Nagkibitbalikat si kuya Sunny na parang gustong humingi ng tawad pero hindi niya magawa. Kinuha ni Claris ang baso ng taho. [musika] Tapos lumapit kay Aling Cora ng mas malapit. “Nay, ingat kayo.

” bulong niya. Narinig ko sa loob si Mrs. Danik Montelyano [musika] C nagagalit daw sa vendors. May charity branch sila sa weekend. Baka lalo kayong bantayan. Nang marinig ang pangalang [musika] Danik, napalunok si Aling Cora. Parang may malamig na kamay na humawak sa dibdib niya pero hindi niya ipinahalata. Tumanggo [musika] lang siya.

Salamat, Iha. Sagot niya. Basta tuloy lang tayo. Diyos na bahala. Hindi pa tapos ang umaga may sumunod na pagpapahirap. Isang araw, pagdating ni Aling Cora sa gate, biglang may bagong guard na hindi niya kilala. Matangkad, malapad ang balikat [musika] at ang tingin ay parang hinuhusgahan na siya kahit wala pa siyang ginagawa. Bawal, sabi nito agad.

Sino ka? Ako si Cora. Sabay turo sa logbook. Nakalista ako diyan. Dito lang ako sa labas. Wala akong pakialam. Putol ng guard. Bawal ang vendor. Umalis ka. Napatingin si Aling Cora kay Kuya Sunny na nasa loob ng gate. Pero si Kuya Sunny ay parang binigatan ng manapa. Lumapit siya pero maingat. Kuya Otip.

Pakiusap ni Kuya Sunny sa bagong guard. Si Aling Cora yan. Dito lang siya sa gilid namang pumapasok. Pinapayagan naman dati. Dati diin ni kuya Otep. Ngayon iba na. May bagong pamumuna. [musika] Kung gusto niya kumuha siya ng permit. Permit? Ulit ni Aling Cora. halos pabulong. “Saan po kukuha?” “Sa barangay? Sa HOA.

” “Bahala ka.” sagot ni kuya Otep. Sabay tingin sa kariton na parang may nakita siyang mali. At ‘yang ilaw mo patayin mo. Baka illegal connection ‘yan. [musika] Nabigla si Aling Cora. “Battery lang ‘to kuya para lang makita ng dumadaan. Patayin!” ulit ni Kuya Otep. [musika] Sa gilid si tita Mirasol may-ari ng sari-sari store sa kanto ay dumaan para kumuha ng yosi.

Nakita niya ang pangyayari at napasugod. “Hoy! Ano ba? Tahong-taho lang yan,” sigaw ni tita Mirasol. “Kung makailigil connection ka, akala mo naman.” “Tita.” Pakiusap ni Aling Cora. Hinawakan ng braso niya. [musika] Hayaan mo na. Baka lalo lang. Doon niya unang naramdaman ang bigat ng takot mawalan ng hanap buuhay na laging dala ng mahihirap.

Hindi lang siya ang natatakot [musika] pati ang mga gustong tumulong. Sa aram ding iyon, napilitan si Aling Cora pumunta sa barangay hall para magtanong ng permit. Nandon si Kapitan Ruel Marcado nakaupo sa swivel chair. [musika] May kape at mayiting pang pulitiko. Alingora sabi ng kapitan kunwari mabait. Ay naku kilala ka namin.

Sipag mo. Pero alam mo naman may rules. [musika] Opo, K. Mahinahon niyang sagot. Sabi po sa git kailangan daw ng permit. Magkano po? Paano po? Nagkunwaring nag-isip si Kapitan Ruel [musika] tapos sumulyap sa assistant niya. May processing fee yan Aling. Saka kailangan mo rin ng clearance sa HOA. Yung mga Montelano sila yung malakas ngayon.

Tumango si Aling Cora pero ramdam niyang hindi simple. Kap wala naman po akong extra. Pangbenta lang po ito. Panggamot, pangigas. Eh ‘di maghanap ka lang sponsor. Sagot ni Kapitan Ruel parang biro. Baka yung mga suki mo diyan sa subdivision. Paglabas ni Aling Cora, halos manghina siya. Sa labas naghihintay si Mang Lando.

[musika] Anong sabi? Tanong ni Mang Lando. May fee daw. Sagot ni Aling Cora napiling tsaka clearance sa hoa. Parang hindi nila ako gustong payagan. Napasuntok si Mang Lando sa hangin. Grabe parang pinag-iinitan ka na talaga. Dahil dito, mas lalong gumapang ang pagod at sakit sa katawan ni Aling Cora. Sa gabi, kapag hinahalupos niya ang namamagang tuhod, napapikit siya at pinipigilan ng pagdaing.

Naaalala niyang mga panahong mas malakas pa siya noong kaya niyang magbuhat ng tray sa catering. Noong ang asawa niya buhay pa at may kaagapay siya sa renta, ngayon mag-isa na lang siya at ang anak niyang si Ando, si Leandro matagal nasa Maynila. Kapag tinatanong siya ni Nene Papy minsan habang bumibili ng taho, lagi niyang sinasagot, “Nagtatrabaho lang yun anak, busy.

” Pero sa totoo, hindi lang busy ang dahilan. May mga bagay siyang ayaw ikwento sa kahit kanino dahil kapag binuksan niya ang [musika] sugat, baka hindi na siya makatayo kinabukasan. Isang linggo matapos ang misa, pumayag si Father Gael Navaro na magbenta siya sa tapat ng simbahan. Sa ilalim ng puno may mga tao ring bumibili.

Mga nanay, mga batang naka-uniform, mga tatay na galing sabong. Hindi kasing laki ng kita sa subdivision [musika] pero may pakiramdam siyang ligtas. Nay Cora, tawag ni Frother Gail matapos ang misa. Dito ka muna. Huwag mo munang ipilit sa gate kung pinapahirapan ka. [musika] Father, sagot ni Aling Cora halos mahiyain. Salamat po.

Pero doon [musika] po kasi ang may pambili. Dito barya-barya. Lumapit si Claris na kasabay niyang nagmisa. Nay, kung gusto niyo may mga kakilala ako sa health center. Baka matulungan kayo sa gamot. [musika] Umiling si Aling Cora. Ayokong maging pabigat-ha. Hindi kayo pabigat. Mariing sagot ni Claris. May karapatan kayong maghanapbuhay ng marangal.

Habang nagsasalita sila, may dumaan na sasakyan na mamahalin. Sa loob, napansin ni Aling Cora ang isang babaeng nakasalamin. Mukhang pamilyar pero hindi niya matandaan kung saan. Saglit lang yun pero parang may dumaan ng hangin ng nakaraan. Kinagabihan, [musika] sa maliit niyang kwarto, binuksan ni Aling Cora ang kahon ng plastic cups [musika] at takip.

Naghahanap siya ng resibo dahil kailangan niya ring bilangin ng puhunan. Doon niya nakita ang lumang sobre na matagal ng nakatago sa ilalim ng lumang tela. [musika] Pinagmasdan niya ang sulat kamay sa harap. Para kay Cora, huwag mong [musika] itapon. Sa loob may mga resibo ng ospital. May lumang papel na may tatak [musika] at isang sulat na may pirma. Lv.

Napatigil siya. Napaupo sa sahig. Parang bumigat [musika] ang dibdib niya at sumakit ang lalamunan. Anak, bulong niya sa hangin. Hindi niya alam kung ang tinatawag niya ay ang anak niyang malayo o ang batang siya noon na kailangang maging matapang. Hanggang ngayon dala ko pa rin. Sa labas [musika] may nagtitinda ng fish ball na dumaan.

May ingay ng motorsiklo at may tumatawang mga kabataan. Pero sa loob ng maliit na kwarto ni Alingkora, tahimik ang mundo at ang tahimik na digmaan sa gate ay tila [musika] mas lalala pa habang ang lumang sobre sa kamay niya ay parang paalala na ang mga nangyari noon ay hindi pa pala tuluyang tapos. Kinagabihan habang mahigpit na hawak ni Aling Cora Villa Senor ang lumang sobre na may sulat kamay na para kay Cora.

Huwag mong itapon. Parang may sariling tibukang papel sa palad niya. Sa loob nito naroon ang mga resibo ng ospital, mga tatak na matagal ng kupas at ang pirma na hindi niya makalimutan. Lv. Isang pirma na naging dahilan kung bakit sa tuwing [musika] naririnig niya ang apelyidong Say o Montelyano bigla siyang nauubusan ng hangin.

[musika] Anak bulong niya sa dilim. Hindi niya alam kung si Leandro ba ang tinatawag niya o ang ala-ala ng sarili niyang kinailangang tumatag para mabuhay. Sa labas, tuloy ang ingay ng mundo. Mga motor, tawanan, patak ng ulan sa yero. Pero sa loob ng maliit na kwarto, parang may paparating na bagyo at hindi ito tungkol sa panahon.

Lumipas ang [musika] ilang linggo. Dumami ang memo, dumami ang bantay, dumami ang mata. Kung dati kaya pa niyang ipwesto ang kariton sa may pader na malapit sa gate [musika] ng Villa Montelyano Heights, ngayon ay kailangan pa niyang lumayo sa kanto sa tapat ng lumang poste kung saan mas kaunti ang dumadaan.

[musika] At kahit ganon hindi pa rin siya tinantanan. Isang madaling araw habang nagbubuhos siya ng taho sa baso para kay Nene Papy, nakita niyang may nakatayo sa guard house na hindi niya kilala. Nakabaro, may hawak na folder at may suot na ID na nakasabit. Sa tabi, si Ma’am Isay Laperal, HOA Treasurer na laging nakaayos ang buhok at parang laging may nasusulat sa isip.

[musika] Alinga, tawag ni Ma’am Isay. Malamig ang boses na parang aircon ng clubhous. [musika] Ikaw ba ‘yan? Tumayo si Cora mabilis na pinunasan ng kamay sa apron. Opo ma’am. May record ka na sa barangay? [musika] Tanong ni ma’am Isay. Sinubukan ko po. Sabi po may fee at kailangan ng clearance. Exactly. Tumanggo si Ma’am Isay.

Parang [musika] teacher na nagpapatunay ng mali. So wala kang clearance. Ibig sabihin illegal ang pagbebenta mo rito. Ma’am, [musika] sa labas lang po ako. Hindi po ako pumapasok. Hindi issue kung saan ka nakatayo. Sumingit [musika] ang lalaking nakabarong. Issue yung image ng subdivision. May event kami soon. Ayaw naming may vendor sa paligid.

Narinig iyon ni Mang Lando na kakadating lang dala ang sago. Lumapit siya nanginginig sa inis pero pinipigilan. Ma’am, tao po ‘yan. Matanda na. Tahong-tao lang. Hindi naman siya nagkakalat. Sabi ni Mang Lando. Lumingon si Ma’am Isay na parang sinukat si Mang Lando mula ulo hanggang paa. At ikaw sino ka? Tricycle driver po.

Tumutulong lang. Then mind your own business. Putol ni Ma’am Isay. Hindi na nakipagtalo si Cora. Pinagtapusan niya ang taho ni Papy sabay bulong sa bata. Umuwi ka na anak baka mahuli ka sa klase. Umalis si Papy na hawak ang baso pero ang mga mata niya ay [musika] puno ng takot at pagkataka. Lumingon siya kay Cora.

Gusto niyang magsalita pero hindi niya alam kung anong sasabihin. Pag-uwi ni Cora ng gabing iyon, dumalaw si Claris Don sa maliit niyang pwesto sa tapat ng simbahan. Hindi nakauniporme si Claris. Naka-jacket lang at may dalang paper bag na may tinapay. Nay, sabi ni Claris diretso agad. May balita ako. Yung charity branch sa Villa Montelyano Heights this weekend na. Si Mrs.

Danik Montelyano say mismo ang host. Napatigil [musika] si Cora sa pag-aayos ng baso. “Danny ka?” Opo. At sinabi ng isang kasambahay na kakilala ko si Alma Joy. Kasambahay sa kanila na may [musika] listahan daw sila ng mga hindi dapat makita sa gate, vendors, mga tambay. Kahit ng mga batang naglalaro.

Parang sumikip [musika] ang dibdib ni Cora. “Bakit ako?” Hiha. Tahimik lang naman ako dahil [musika] gusto nilang magmukhang perpekto. Sagotni Claris. Gigil na gigil [musika] at madaling target ang katulad ninyo. Sa tabi, dumaan si Father Gael Navaro. [musika] Sakto ring pauwi mula sa meeting sa Parish. Nang marinig ang usapan, tumigil siya.

Aling Cora, mahinahon na sabi ni Father Gael. Kung may event sila, huwag ka munang pumunta roon. Dito ka na lang sa simbahan, mas ligtas. Bumaba ang tingin ni Cora. Father, [musika] dito po barya-barya lang. Sa gate po ako kumikita. ‘Yung gamot ko, ‘yung renta, ‘yung bigas.” Lumapit si Father Gael at hinawakan ng balikat niya.

[musika] May mga pagkakataon na ang pag-iwas ay hindi kahinaan, minsan proteksyon. Ngunit si Cora sanay sa mga gabing kulang ang kita at sa mga umagang kailangan pa ring ngumiti. Alam niyang kung hindi siya pupunta, walang mangyayari sa buhay niya at baka mas lalo siyang malubog sa utang sa botika ni Mang [musika] Benji.

“Kahit isang araw lang, Father!” pakiusap ni Cora. “Subukan ko lang. Pag nakita kong delikado, aalis ako.” Hindi na nakasagot si Father Gael. Si Claris ay napakagatlabi. Halatang gustong pigilan si Cora pero alam din niyang hindi niya kayang bayaran ang realidad ng matanda. Dumating ang araw ng charity branch, hindi ito simpleng almusal.

Mula pa sa umaga, may mga tarpoline sa loob ng subdivision, may tent sa clubhouse. May sound system na mahina pero sosyal pakinggan. [musika] At may mga sasakyang sunod-sunod na dumaraan. Sa labas ng gate, [musika] may mga guards na naka-standby at may dalawang barangay tanod na nakapwesto. [musika] Parang may inaabang mahuhuli.

Maaga pa lang, tinulak na ni Cora ang kariton niya papunta sa kanto. Hindi sa mismong gate kundi sa mas malayo para hindi masabing nanggugulo. Malinis ang apron niya, may takip ang mga baso at ang ilaw niya ay hindi niya binuksan. Ayaw niyang bigyan sila ng dahilan. Aling, huwag na tayo. Pakiusap ni Mang Lando habang nag-aayos ng gulong. Iba yung vibe ngayon.

Parang may setup. Lando, sagot ni Cora. Pilit na matatag. Isang araw lang. Kailangan ko lang ng kita. Pag wala, paano gamot ko? Sa gilid may ilang kasambahay na palihim na lumapit halatang nagmamadali bago sila makita. Isa sa kanila si Alma Joy. Payat, [musika] may eyebags at halatang kabado. Na Cora.

bulong ni Alma Joy. “Mabilis. Pasensya na. Pero umalis na po kayo. May sinasabi sila sa loob. May mag-iikot daw. May pinapahanap sila.” “Pinapahanap?” [musika] tanong ni Cora. Kumakabog ang dibdib. Tumanggo si Alma Joy. Sabi ni Ma’am Danika. Ayaw daw niyang makita kayo rito. Lalo na kayo, Nay. Ewan ko po bakit.

Pero parang hindi na natapos ni Alma Joy ang sasabihin. May tumawag sa kanya sa loob. Joy dali. Napaatras si Alma Joy at mabilis na tumakbo pabalik. Iniwan si Cora na may kakaibang lamig sa sikmura. Hindi pa lumilipas ang isang oras, may dumating na grupo mula sa gate. [musika] Nasa unahan si Ma’am Isay kasama ang dalawang guards.

Si Kuya Otep at yung batang guard na si Romiel. At sa likod, dalawang barangay tanod na pamilyarang mukha. [musika] Si Tanod Guimo at si Tanod Pards. At sa gitna nilang lahat nakasuot ng eleganteng dress at malaking salamin. [musika] Dumating si Mrs. Danik Montelyano C. Mahaba ang buhok, makintab ang alahas at ang ngiti ay hindi umaabot sa mata.

Sa tabi niya nakapolo barong si Attorney Perival Sea at sa likod si Bianca Sea. [musika] Naka-white na blouse hawak ang phone na parang handang mag-video. Iyan ba ‘yun? Tanong ni Danny. Nakatingin sa Cora na parang bagay na nasa maling shelf. Opo ma’am. [musika] Sagot ni ma’am Isay. Nandito pa rin. Lumapit si Danika.

Dahan-dahan parang sinasadya niyang ipakita sa lahat na siya ang may kontrol. May ilang residente sa loob ng gate na sumisilip. May ilang kasambahay na nakatayo sa malayo. At sa labas may mga dumadaan na napapatingin. Aling sabi ni Danika. [musika] Kunwari kalmado. Ilang beses na naming sinabi bawal ka rito. Nasa labas po ako ma’am. Mahinahon na sagot ni Cora.

Nakayuko pero matatag. Hindi po ako pumapasok. Nagtatrabaho lang po ako. Trabaho? Sumingit [musika] si Bianca may pilit na tawa. Eh bakit parang kung ano-ano ‘yan. Napatingin [musika] si Cora. Bakas ang sakit. Hindi po ako namamalimos. Nagbebenta po ako. Ano ‘yan? Biglang tanong ni ate [musika] Percy.

Sabay turo sa maliit na ilaw sa gilid ng kariton kahit patay. Baka nakakabit yan kung saan. Sigurado ka? Battery lang po yan. Sagot ni Cora. Nanginginig ang boses. Para lang po sa tanod. Sabi ni Danika. Biglang tumigas ang tono. Paki-check baka may hindi tama. Lumapit si Tanod Gimo at sinilip ang kariton. parang may hinahanap. Si Cora ay napaatras ng kaunti.

Pilit kinakalma ang sarili. “Ma’am, wala pong simula ni Cora.” Sumingit si Bianca atinapik ang gilid ng kareton sapat para umaga ang takip ng kaldero. Kumalansing ang metal [musika] at gumalaw ang ilang baso. “Hay, ang kalat!” sabi ni Bianca sabay takip ng ilong na parang naiirita kahit wala namang amoy.

Sa gilid nakarinig si Claris. Kakagaling lang niya sa labas para sana bumili dahil alam niyang kailangan ni Cora ng kaunting [musika] kita. Nang makita niyaang kumpol ng tao, mabilis siyang lumapit. “Mrs. Danik, sabi ni Claris, pigil ang galit. Bakit po kayo ganyan? Matanda po yan.” [musika] Lumingon si Danika at ngumiti ng malamig.

At ikaw naman, nurse, alam mo ba kung ano-ano ang plideng maikalat sa paligid? May event kami, mga bisita. Ayaw naming may nakakaabala. Tumigil sandali ang hininga ni Cora sa salitang [musika] nakakaabala. Ma’am, malinis po yan. Pilit ni Claris. Ako po mismong bumibili. Wala pong problema. Ako ang may-ari ng lugar at ayokong nandito to.

Sa likod sumingit si Mang Lando. Hindi na nakapagpigil. Ma’am, nasa labas nga siya. Hindi siya pumapasok. Bago pa matapos ang sinabi ni Mang Lando, umusad si Kuya Utep at hinarangan siya. Tama na. Umatras ka. Huwag niyo siyang pag-initan. sigaw ni Mang Lando. [musika] Parang naging hudyat iyon para kumilos ang mga tanod. Lumapit sila sa kariton at si Romiel ay humarap kay Cora. Umalis ka na nanay.

Malamig [musika] na utos ni Romiel. Kuya, sandali lang. Kukunin ko lang po yung mga gamit ko. Pakiusap ni Cora. Ngunit si Danik halatang nagmamadali. Pakialis na. Nakakaabala. Lumapit si Tanod Pards para alalayan sana si Cora palayo sa gitna. Pero sa pagmamadali at siksikan, natod si Cora sa may gilid ng kariton.

Napaupo siya ng marahan, nagulat at napahawak [musika] sa tuhod. “Huwag!” sigaw ni Claris. Pero huli na! Nasa sahig na si Cora. Humihingal. “Maawa kayo!” mahina niyang sabi. Halos hindi na marinig. Sa pagkakagulo, may isang lalagyan ng arm. na natabig at tumapon. Kumalat sa semento ang palagkit na tamis. Sumunod ang sago at gumulong ang ilang baso.

Kumalansing ang kutsara [musika] at bumukas ang takip ng kaldero. Lumabas ang singaw ng mainit na taho na parang biglang naputol ang umaga. Sa gilid may batang napahinto. Si Nenek Poppy dumadaan lang sana papunta sa school activity. Nang makita si Cora, napasigaw siya. Lola Cora, gusto sanang lumapit si Poppy pero hinila siya ng kasambahay palayo. Huwag Poppy, dito ka lang.

Si Father Gale sakto ring papunta sa blessing sa malapit, narinig ang ingay at mabilis na lumapit. Tama na. Anong nangyayari dito? Father, sabi ni Danik kunwaring nahinaw. Patakaran ba ‘yan kung may napapahamak? Mari tanong ni Father Gale nanginginig sa galit at awa. Samantala si Bianca ay nakataas [musika] ang phone, nagre-record at maririnig pang bumubulbong, “Ay! Para makita ng lahat, bawal dito.

” Humihi si Claris habang lumuluhod sa tabi ni Cora. Dahan-dahang inaangat niya ang balikat niya. Nay, pasensya na pasensya na hindi mo kasalanan iha. Mahina ngunit malinaw na sagot [musika] ni Cora. Mahinang sagot ni Cora pero duguan na ang siko at nanginginig ang mga daliri niya sa sakit [musika] at hiya.

At doon sa pinakagitna ng kaguluhan habang nagkakagulo ang mga tao habang may nagbubulungan at may nagvi-video, biglang [musika] tumahimik ang kalsada ng may dumating na sasakyan. isang black sedan na dahan-dahang huminto sa tabi. Hindi ito maingay. Hindi ito paandar. [musika] Pero sapat ang presensya para mapalingon kahit ang mga tanod. Bumukas ang pinto.

Bumaba ang isang lalaking matangkad. [musika] Maayos ang polo at ang matay diretso kay Cora. Parang matagal siyang hinahanap. >> [musika] >> Kasunod niyang bumaba ang isang babaeng may ID ng ospital si Dr. Messa Robles at isang lalaking [musika] naka-pin clothes na may tindig na pulis si Chief Inspector Nilo Sarmiento.

[musika] Huminto ang lahat. Si Danik na kanina matapang biglang nanigas [musika] ang ngiti. Si Attorney Percy ay napahawak sa sariling relo na parang nawalan ng oras. At si Aling Cora, nakahandusay at hawak ang sugat ang braso [musika] ay napatingala. At sa bibig niyang nanginginig, isang pangalan lang ang kusang lumabas halos walang tunog.

Ando, ando. Halos hindi lumabas ang pangalan ni Aling Cora Villa Senr. Pero sapat na iyon para parang tumigil [musika] ang hangin. Nakatitig siya sa lalaking kakababa lang mula sa Black Sedan. Matangkad, maayos ang polo at may matang parehong pamilyar at estranghero. [musika] Ang mukha niya’y mas matalas naayon, mas adult, mas matatag ang panga.

Pero ang titig, [musika] iyon ang titig na ilang dekada ng hinahanap ni Cora tuwing madaling araw. “Ma!” mahina ang boses ng lalaki parang napuputol. Ma, bakit? [musika] Bakit kayo ganyan? Lumuhod siya agad sa semento. Hindi iniisip kung marurumihan ang pantalon niya. [musika] Hindi iniisip kung may nanonood. Inabot niya ang sugat ng braso ni Cora na naninginig at dahan-dahang tinakpan ng palad niya ang sugat.

Parang gusto niyang pigilan ang sakit sa mismong paghawak. Anong ginawa nila sa’yo? Tanong niya. Nanginginig ang boses na pilit [musika] pinipigil ang galit. Anak. bulong ni Cora. Nangingilid ang luha pero hindi pa rin lumalabas. Hindi. Okay lang ako. Hindi. Okay ‘to. Tumayo si Dr. Leandro o Ando Villa Senr. At humarap sa mga tao.

Sa likod niya lumapit si Dr. Mate sa Robles Hospital Administrator. May hawak na maliit na medical kit. Ma’am Cora, please maupo po muna kayo. Tignan natin yang siko niyo.Si Claris Dizon nanginginig pair sa iyak at galit [musika] agad tumabi. Doc, sorry ko po. Wala kang kasalanan. Mabilis na putol ni Ando. Pero hindi niya inalis ang tingin sa kabilang grupo. Kita ko naman.

Samantala, [musika] si Chief Inspector Nilo Sarmiento ay lumapit na kataas ang kilay parang sanay sa eksenang [musika] ganito. Hindi siya sumigaw, hindi siya nagbanta. Ang presensya niya ang mismong babala. “Good morning!” malamig na [musika] bati ni Inspector Nilo tumingin kay Danik Montelyano C, kay Attorney Percy C [musika] at kay Bianca C.

May reklamo tayong natanggap tungkol sa pananakit sa isang senior citizen at mukhang [musika] may mga saksi. Napakurpak si Danik pilit ibinalik ang posture na sosyal. Inspector, this is private property. Nagpapatupad lang kami ng rules. [musika] Private property? Ulit ni inspector Nilo sabay tingin sa semento at [musika] sa kalat na sago at arnibal. Nasa labas siya ng gate.

Public road to. At kahit [musika] saan pa siya hindi kasama sa rules ang kaladkarin ng matanda. Sumingit si ma’am Isay Laperal. Nanginginig ang boses pero tilit matapang. [musika] Sir, hindi naman namin sinaktan na dulas lang siya. Ako po mismo ang nakakita. Putol ni Claris. Tumayo at hinawi ang luha.

[musika] Hinila po siya ng tanod at guard at sinipa po ni Miss Bianca yung kariton. [musika] Excuse me. Mabilis na kontra ni Bianca. Sabay taas ng phone. May video ako. Makikita niyo diyan na siya ang [musika] Miss Bianca. Malamig na sabi ni Inspector Nilo, tandaan nyo, minsan ang video ang ebidensyang bumabalik sa gumawa.

Parang may dumaan na kibot sa mukha ni Attorney Percy. Tumihim [musika] siya, nag-adjust ng barong at pilit ngumiti. Inspector, I’m Malwyer. Let’s be careful. [musika] May miscommunication lang to. Mrs. Danik is hosting a charity branch. May guests. Naturally, we wanted order. Order! Ulit ni Ando [musika] at doon unang sumabulat ang galit na matagal niyang kinukulong.

Ang order ba yung ipahiya ang nanay ko? Napatigil ang lahat. Maging si Kuya Sunny sa guard house na payuko. Si Mang Lando nanginginig ang panga. Napahawak sa gulong ng kariton para hindi sumugod. Lumapit si And hakbang sapat para maparamdam sa mga sig na hindi siya basta-basta. Kilala niyo ba siya? Tanong niya.

Sabay turo kay Cora na ginagamot na ni Dr. Tesa. Isang vendor sagot ni Danik. Mabilis. Parang gusto niyang tapusin. Hindi. [musika] Umiling si Ando. Siya ang nanay ko. Alingora Villa. Seenor senior citizen. [musika] At kung tingin niyo vendor lang siya mas lalo kayong mali. Sumingit si Father Gael. Matatag ang boses. Mrs. Danik nakakahiya.

Sa harap ng mga tao at ng Diyos. Kaladkarin ng matanda. Pinilit ni Danika ang ngiti pero halata ang takot na dumagapang. Father, you’re [musika] misunderstanding. We Hindi ko kayo mami-misunderstand. Putol ni Father Gael. Kita ko ang sugat niya. Bumuntung hininga si Ando [musika] tapos tumingin kay inspector Nilo. Inspector, may dalawang bagay akong gusto. Una, proteksyon para sa nanay ko.

Pangalawa, tumigil siya [musika] saka naglabas ng folder mula sa bag na hawak ni Dr. Tesa. May mga dokumento ako at tingin ko interesado kayo rito. Napatingin si Attorney Percy. Para bang may lumang multo na biglang tumayo sa likod niya. Doc, ano ‘yan? Tanong ni Inspector Nilo pero hindi pa hinahawakan.

[musika] Hinihintay niyang boluntaryong ibigay. Records! Sagot ni Ando. Hindi lang tungkol sa nangyari ngayon. May lumang kaso, lumang report at may pirma rito na matagal ko ng hinahanap. Doon parang [musika] sumikip ang paligid. Si Cora na nakaupo na sa bangko na dinala ni Mang Lando na patingin kay Ando na parang gustong pigilan. Ngunit huli [musika] na.

Naroon na ang anak niya at dala nito ang bigat ng nakaraan. Anong pinagsasabi mo? Pilit na tawa ni Danika pero basag. Wala kaming kinalaman sa kung ano man yan. Hindi sumagot si Ando agad. [musika] Lumapit siya kay Cora at yumuko. Ma mahinang sabi niya. Bitbit mo pa rin ba yung sobre? [musika] Napatitig si Cora. Parang bumalik sa kanya ang gabing hawak niya ang lumang sobre.

Ang pirma na LV ang resibo ng ospital. [musika] Dahan-dahan siyang tumanggo. Kaya pala pabulong niyang sabi. Kaya ka dumating. Tumayo si Ando at muling humarap sa mga say. [musika] May utang kayo. Hindi pera ang unang utang kundi katotohanan. Si Dr. Tessa ay tumabi kay Ando. I can verify those hospital records. Sabi [musika] niya, diretso walang ligoy.

And I remember the old case. That was one of the reasons the admin changed policies later. Tumalon ang kilay ni Danik. Tessa, don’t what? Balik ni Dr. Tesa. Takpan [musika] ulit. Hindi na panahon. Sa likod ang mga residente sa loob ng gate ay dumadami [musika] ang silip. Si Sir Toby U, residenteng negosyante na laging tahimik na palapit sa gate.

Si Miss Claris nakatayo sa harap parang bantay ni Cora. Pati si Tita Mirasol dumating na rin. Hawak ang walis hindi malaman kung uupa ka ng hagin o iiyak. Anong nangyayari? Bulong ni Sir Toby. Nanay ni Doc Andu yan. Sagot ng isang kasambahay. Sila yung pinahiya.Maya-maya lumapit si Inspector Nilo sa dalawang tanod.

>> [musika] >> Ikaw tanod Gimo, ikaw tanod Pards? Sino ang nag-utos na hawakan ng matanda? Napatakbo ang tingin ng dalawang tanod kay Danik. Halos hindi na sila makapagsinungaling. “Ma’am, si Ma’am Danika po ang nagsabi.” Mahina ni Tanod Pards. [musika] Namutla si Danik. That’s na I said remove the vendor.

I didn’t say drag her. Pero yan ang nangyari. Malamig na sabi ni Inspector Nilo [musika] sabay sulat sa maliit na notepad. At may saksi, may sugat, may video. Lahat ‘yan ay pwedeng pumasok sa kaso. Attorney Percy, biglang sabi [musika] ni Ando. Ang boses niya ay mas mabigat kaysa kanina. Kilala mo ba yang pirma na to? Dahan-dahan niyang binuklat ang folder at ipinakita ang isang lumang papel na may tatak.

[musika] Hindi nakikita ng lahat pero si Attorney sa isang tingin parang naubusan ng dugo. Doc, this is irresponsible. [musika] Pilit niya sabi. Hindi mo alam ang context. Context? Ulit ni Ando. At biglang naglabas siya ng isang lumang resibo katulad ng nasa sobre ni Cora. Noong bata ako, naaksidente ako. Si Ma ang nagbenta ng alahas niya.

Nagbenta ng gamit para mapagamot ako pero may nangyari sa billing. May honorarium na biglang lumubo. May resibo na may pangalan ng donor [musika] S foundation. Napasinghap ang ilang residente. Si Ma’am Isay na kanina matapang biglang nanliit. [musika] Hindi ko sinasabing masama ang tumulong. tuloy ni Ando. Pero ang masama, ginagamit ang tulong para mangalipusta, para manakot, para kontrolin.

[musika] Sumingit si Danika halos pasigaw. Wala kang karapatan. Matagal na ‘yan. Matagal na ‘yan. Oo, sagot ni Ando. [musika] Mas tahimik pero mas nakakatakot. Pero ang ginawa niyo ngayon, patunay [musika] na hindi kayo nagbago. Nanay ko pa rin ang sinasaktan niyo kahit lumipas ang taon.

Si Cora nanginginig na pahawak [musika] sa braso ni Claris. Anak, tama na. Bulong niya. Takot na takot na lumaki ang gulo. Tumingin si And sa kanya. Lumambot [musika] ang mukha niya saglit. Ma, matagal mo akong pinrotektahan. Ngayon ako naman. Lumingon siya sa mga say at sa unang pagkakataon naramdaman nilang hindi sila ang may hawak ng eksena.

Hindi pera, hindi pangalan, [musika] hindi guards kundi katotohanan at batas. Inspector, [musika] sabi ni Ando, gusto kong magsampa ng reklamo, physical injury, elder abuse at kung pwede, i-review niyo rin yung lumang report na to. May pirma at may dahilan kung bakit natabunan noon. Lumapit si Inspector Nilo. Kinuha ang folder.

We process this. At ngayon [musika] immediate tumingin siya sa Danik at ate Percy. Hihingi kayo ng tawad dito ngayon. Natawa si Bianca pilit na matapang. Are you serious? Very. Sagot ni inspector Nilo. Walang emosyon. Namilog ang mata ni Bianca. >> [musika] >> Pero nang tingnan niya ang mga taong nakasilip, mga residente, mga kasambahay, si Father Gael Navaro, si Claris na hawak-hawak ang panyo na parang gusto niyang pigilan ang sarili na maiyak ulit.

Si Danika namumula ang mukha, nanginginig ang kamay, dahan-dahan siyang lumapit [musika] kay Cora na nakaupo, sugatan pero tuwid pa rin ang likod kahit pagod. “Aing? Cora! Pilit na sabi [musika] ni Danika. Parang nilulunok ang pride. Pasensya na kung kung nasaktan ka. Hindi pa tapos. Sumingit si Ando. Mahina pero [musika] matalim. Hindi ‘yan. Hindi ‘yan tunay.

Sabihin mo kung ano ang ginawa mo. Napapikit si Danika at doon parang bumigay [musika] ang tuhod niya sa bigat ng kahihian at takot. Sa harap ng mga tao, sa harap ng pulis, sa harap ng pari at higit sa lahat sa harap ng anak na matagal ng hinanap ni Cora na paluhod si Danika. At nang lumuhod siya parang domino ang sumunod.

Si Attorney Percy na alam niyang mas malalim ang pwedeng hukayin dahan-dahang lumuhod din. Si Bianca nanginginig. [musika] Napilitan. Pati si Ma’am Isay na kanina’y akala mo hindi marunong yumuko kahit kanino [musika] napaluhod sa gilid. Patawad. Mahina ni Danika. Nanginginig ang labi. Pinahiya kita. Sinaktan kita. Mali ako.

Ang mga [musika] tao tahimik. Ang hangin mabigat. At si Alingora kahit nanginginig hindi siya tumawa. Hindi siya nagdiwang. >> [musika] >> Ang tanging ginawa niya ay tumingin kay Ando. Parang nagtatanong kung totoo ba ‘to o panaginip [musika] lang. Yumuko si Ando at hinawakan ng kamay niya. Totoo ‘to ma.

Bulong niya at hindi na nila mauulit. Totoo to ma. Bulong ni Dr. Leandro Ando Villenor habang hawak ang kamay ng nanay niya at hindi na nila mauulit. Sa harap nila nakaluhod pa rin si Danny Camontellano, si Attorney Perivals si Bianca Say pati na si Ma’am Isay Laperal na kanina akala mo hindi marunong yumuko kahit kanino. Tahimik ang mga tao.

Mga residente sa loob ng gate na nakasilip. Mga kasambahay na nakatayo sa gilid. Si Father Gael Navaro na nakapamewang pero nanginginig ang panga at si Claris Dizon na hawak-hawak ang panyo na parang gusto niyang pigilan ng sarili na maiyak ulit. Si Inspector Nilo Sarmiento ang unang bumasag ng katahimikan. Kuya Sunny tawag niya sa guardhouse pakisara muna ang gate at pakinot.

Walang lalabas hangga’t hindi natin nasisigurado ang safety ni ma’am Cora. Nataranta si Kuya Sunny pero sumunod. Opo, sir. Sa tabi sina Tanod Gimo at tanod [musika] Pds ay parang nawalan ng lakas. Ang dalawang iyon na kanina umawak at humila ngayon ay nakatungo at hindi makatingin kay Cora. Inspector, sabi ni Cora. Pilit bumabangon kahit masakit ang tuhod. Ayoko na po ng gulo.

Gusto ko na lang umuwi. Ma agad sabi ni Ando. Hinawakan ng balikat niya. Uuwi tayo pero hindi sa lumang kwarto mo. Hindi na. Tinapik ni Dr. Tessa Robles ang kamay ni Cora. Ma’am, kailangan po nating linisin yang sugat. Mas okay sa clinic o er may tetanus [musika] risk. Napailing si Cora. Ay hindi na mahal. Libe putol ni Ando.

Matatag pero malambot ang mata. At huwag mo n isipin yan. Sa gilid sumingit si Claris. Naninginig ang boses. Doc, can I help? I can ride with her para mantayan ‘yung BP niya. [musika] Tumanggo si Ando. Please, salamat. Habang binubuhat ni Mang Lando ang natirang gamit ni Cora, mga baso, takip [musika] at ‘yung natapong kaldero na may konting taho pang natira, nilapitan siya ni Father Gael.

“Anak,” [musika] sabi ni Father Gael kay Ando, “Kung sino ka man sa trabaho mo, salamat sa pagbalik. Pero [musika] tandaan mo, huwag mong gawing paghihigante ang lahat. Gawing pag-aayos. Tumanggo si Ando. Huminga ng malalim. Father, hindi ko sila sisirain [musika] dahil ang galit ako. Gusto ko lang tumigil sila at gusto ko ring maitayo ‘yung hindi na kayang ibigay ng nanay ko mag-isa.

Nang maisakay si Cora sa sedan, sumunod si Claris sa likod. [musika] Habang si Dr. Tesa ay nagturo ng pinakamanapit na clinic, si Inspector Nilo naman ay naiwan sa gate. Kinausap ang mga tanod at guards at maingat [musika] na tinanggap ang folder ng mga dokumento. Ate Percy, malamig na sabi ni inspector [musika] Nilo.

You’ll receive a notice at kung may balak kayong arigluhin, huwag niyong subukan sa akin. Malinaw ang proseso. Napalunok si Percy. Inspector, we can discuss sa station. Putol ni inspector Nilo. Not here. Pagdating sa clinic, agad nilinis ang sugat ni Cora. [musika] Habang tinatapalan ng Goz ang siko niya, nakatitig siya sa kisame na parang hindi pa rin naniniwala.

[musika] Nasa tabi niya si Ando hawak ang isang papel ngunit ang mata niya ay kay Cora pa rin. “Ma!” mahinang sabi ni Ando, “Bakit hindi mo sinabi sa akin?” Dumilim ang tingin ni Cora. Anong sasabihin ko anak na pinapahiya ako na pinapaalis ako? [musika] Eh kung sinabi ko sao baka hindi ka nakapagtrabaho baka nag-alala ka. Baka ma anak mo ko. Sagot ni Ando.

Hindi ko kailangan ng perpektong balita. Kailangan ko lang ng totoo. Napailing si Cora na papikit. Akala ko kaya ko pa. Akala ko matatapos ‘to nang hindi na bumabalik ‘yung dati. Si Claris nakaupo sa dulo tahimik na nakikinig. “Nay Cora!” mahina niyang sabi. Marami po talagang tao na gumagamit ng patakaran [musika] para mang-ape.

Pero hindi po ibig sabihin wala tayong laban. Tumingin si Cora kay Claris at doon bumigay ang luha. [musika] Hindi iyak na malakas kundi luha na matagal ng nakatago sa likod ng ngiti tuwing madaling araw. Pagkatapos [musika] ng treatment, hindi na sila bumalik sa lumang inuupahan ni Cora. Dinala siya ni Ando sa isang maliit ngit maaliwalas na bahay na malapit sa simbahan.

Malapit kay Father [musika] Gael at malapit din sa health center. May maliit na sala, may bintana na may kurtina at may kusina na hindi tagpi-tagpi ang dingding. “Dito [musika] ka muna.” Sabi ni Ando habang binubuksan ng ilaw. Hindi ito mansyon pero safe. May hangin, may araw. Napahawakan si Cora sa gilid [musika] ng mesa parang sinusubok kung totoo.

Anak, magkano ‘to? Baka ma, ngumiti si Ando. Ang tagal kong inipon yan. [musika] Para sa’yo, hindi para sa kung sino. Kinabukasan, dumalaw si Tita Mirasol dalang tinapay at kape. Sumunod si Mang Lando may bitbit na maliit na electric fan [musika] at bagong gulong para sa cariton. Dumating din si Nene Poppy may dalang papel na may grade.

Lola Cora, sigaw ni Papy tumakbo at yakapin ng maganda. Nakakuha po ako ng 92. Napatawa si Cora kahit may sugat. Ayan sabi ko sao taho ang pampatalino sa likod ni Poppy na andon si Father Gael [musika] ngumiti at nag-cross. Salamat sa Diyos. Sa hapon na yon nag-usap sila ni Ando tungkol sa susunod. hindi tungkol sa paghihigante kundi tungkol sa direksyon.

[musika] Ma, inilapag ni Ando ang laptop sa mesa. Hindi ko gusto na magtinda ka pa rin sa kalsada araw-araw. Pero alam ko rin ‘yan ang buhay mo. ‘Yan ang dignidad [musika] mo. Tumanggo si Cora. Ayoko rin ng palamunin anak pero gusto ko rin naman ng pahinga. Kaya may proposal ako. Sabi [musika] ni Ando. Seryoso.

Gagawa tayo ng maliit na coop. Coras taho and kakanin coop. Hindi lang ikaw. [musika] Isasama natin sina Ma’am Lando, Tita Mirasol, si Claris kung may time, pati yung mga kasambahay na gustong magtrabaho ng maayos. Kasambahay? [musika] Tanong ni Cora nagulat. Tumango si Ando. Si Alma Joy. Kinausap ko siya. Takot siya sa amo niya pero gusto niyang umalis.

Kung mabibigyan natin siya ngtrabaho, may income, may training, makakaalis siya sa cycle ng pang-aapi. Natahimik si [musika] Cora. Anak, delikado yan. Baka balikan ka nila. May proseso na. Sagot ni Ando. Si Inspector Nilo gumagalaw. At saka hindi naman iligal ang pagtulong. Ang iligal yung pananakit. Mabilis na dumating ang mga sumunod na linggo na parang bagong kabanata.

Si Ando gamit ang koneksyon sa ospital at mga kaibigan sa medical community nakahanap ng maliit na pwesto na pwedeng rentahan malapit sa palengke. Malinis, may tubig, may tamang sanitation. Si Dr. Tesa ang tumulong sa permits, FDA like requirement [musika] sa simpleng hood prep, barangay clearance na hindi pahirap at training sa basic hygiene.

“Maam Cora,” sabi ni Dr. Tesa isang araw habang tinitignan ng bagong stainless table. Hindi ito para maging malaking negosyo agad. Para ito maging safe, para walang makapagsabi na dugyot.” Napangiti si Cora pero may pait. Sana no pa nila naisip yan bago nila ako husgahan. [musika] Dumating ang unang orientation ng coop sa maliit na bahay ni Cora.

Nandoon sina Mang Lando, Tita Mirasol, Claris, Father Gael at kahit si Sir Toby U. [musika] Yung resident na negosyante na tahimik sa subdivision, nagpakita rin may dalang envelope. Doc Ando, sabi ni Sir Toby. [musika] Alanganin pero tapat. Hindi ko nagustuhan yung nangyari. Marami sa loob.

Tahimik lang kasi takot pero may mga [musika] gustong tumulong. Inabot niya ang envelope kay Ando. Small support, [musika] pang-start. At kung kailangan niyo ng supplier, I can connect you. Nagulat si Cora. [musika] Sir Toby. Ngumiti si Sir Toby bahagya. Ma’am, may mga tao ring natututo. Samantala, si Claris ay naglakad ng papel para sa scholarship ni Neneng [musika] Papy.

Si Father Gael ay nag-announce sa simbahan na may programang pangkaburayan para sa mga gustong magbenta ng malinis at makataong pagkain. Si Mang Benji sa botika, nang marinig ang nangyari, pumayag [musika] sa installment ng utang ni Cora at nagbigay pa ng discount. Pero hindi ibig sabihin na wala agad [musika] ang takot. Isang gabi habang nagbibilang si And ng mga gastos, tumawag si Inspector Nilo.

Doc, seryosong sabi sa telepono. [musika] Update. Attorney Percy is requesting a settlement. Danik’s camp is trying to control the narrative. May mga press din pero may video [musika] at may witnesses. Malakas ang kaso. Huminga si Ando. Inspector, I don’t want publicity. I want safety for my mom and accountability.

Then keep your mom away from that gate,” sagot ni inspector Nilo. “At [musika] huwag kayong magpapa-provoke. Ang best revenge niyo ang pag-angat niya.” Pagkababa ng tawag, lumapit si Ando kay Cora na nakaupo sa mesa. [musika] Nag-aayos ng baso. “Ma, hindi ka na babalik sa gate. Dito na tayo. Dito tayo magsisimula.

” Tumingin si Cora sa anak [musika] niya at sa unang pagkakataon hindi natakot ang nakita niya sa sarili kundi [musika] pag-asa na may kasamang pagod. Oo pero may direksyon. Kinabukasan, nagbukas ang maliit na tindahan. Walang grand opening na fireworks. Walang camera crew. Walang ribbon cutting.

Isang simpleng karatula lang na sinulat ni Tita Mirasol sa karton. Coras taho. Malinis makatao para sa lahat. Unang dumating si Neneng Poppy, dala ang kaibigan niyang si Giro. Sumunod si Claris, may dalang dalawang baso para sa mga pasamahan sa clinic. [musika] Dumating si Alma Joy nakapangkaraniwang damit, walang amo na sinisigaw at unang beses siyang ngumiti ng maluwag.

[musika] “Nay Cora, salamat kasi akala ko habang buhay na akong takot.” Hinawakan ni Cora ang kamay niya. Dito walang amo dito. Magkasama tayo. At nang dumating si Ando, bumili siya ng isang baso. Umupo sa maliit na bangko sa tapat ng tindahan at [musika] pinanood ang nanay niyang nagtitinda. Hindi na sa kalsadang puno ng panghuhusga kundi sa lugar na may dangal at liwanag.

Uminom si Cora ng kaunting taho [musika] saka tumingin sa araw na pasikat pa lang. “Ang sarap pala!” bulong niya. hindi lang tungkol sa taho kundi sa buhay na sa wakas may pahinga at may respeto.