Isang tricycle driver ang halos magliyab sa hiya sa gitna ng kalsada habang sigaw nang sigaw sa kanya ang biyanan niya. Mahigpit niyang hawak ang itim na helmet, parang iyon ang tanging panangga niya.

“Walang future ang taong katulad mo!” sigaw ng matandang naka-pulang polo, sabay tutok ng daliri sa mukha niya. “Driver ka lang! Kung ikaw pa ang lakas ng loob na kontrahin ako!”

Sa likod nila, mga kapitbahay na napahinto sa lakas ng bulyaw. May nagtatakip ng bibig. May naka-cellphone na nakatutok, naghihintay ng iskandalong pwede nilang i-upload. Wala pang nakakaalam na sa loob lang ng ilang minuto, may darating na isang abogado at sa harap ng lahat, babaliktarin nito ang lahat ng sinabi ng biyanan sa tricycle driver na tinawag niyang walang future.

Siya si June Reyes, 30 taong gulang, tricycle driver sa umaga, messenger sa gabi kung may extra raket. Sa maliit na baryo nila, kilala siya bilang si “June sa Terminal 3”. Laging naka-berdeng t-shirt. Laging may ngiting pilit kahit pagod. Pero sa bahay ng biyanan niya, iba ang tawag sa kanya.

“Yang driver na pinakasalan mo.”

Hindi man binabanggit ang pangalan niya, ramdam niya ang bigat ng paghamak sa bawat salita. Ang asawa niya ay si Liza, guro sa public school. College sweetheart sila pero matigas ang tatay ni Liza na si Mang Ernesto. Gusto nitong mapangasawa ng anak ang isang engineer na balikbayan, hindi ang anak ng karpinterong si June.

“Mahal mo raw ‘yang June na ‘yan,” minsang sigaw ni Mang Ernesto kay Liza. “Paano ka bubuhayin ‘yan? Sa boundary?”

Pero matigas si Liza. “Tay, sa panahon ngayon hindi na trabaho ang basehan ng future ng tao. Ugali. Si June, masipag pa sa ibang may diploma.”

Wala nang nagawa si Mang Ernesto kaya pumayag sa kasal. Buti sana kung buong puso. Ang totoo, mula araw na iyon, parang misyon na niya ang patunayang mali sila Liza sa pagpili.

Mula nang magsama sila, sinikap ni June na ipakita na kaya niyang buhayin ang pamilya nila. Gigising siya ng 5:00 para mamasada. Uuwi muna para ihatid si Liza sa school, mabalik sa terminal. Tapos sa hapon, minsan pa magde-deliver ng parcel para sa maliit na logistics company. Bawat barya, tinatabi niya sa isang garapon na nakatago sa ilalim ng kama—pambayad sana sa balak niyang maliit na vulcanizing shop sa tabi ng terminal.

Pero kahit gaano siya kasipag, sa mata ni Mang Ernesto, isa pa rin siyang walang pangarap. Kapag dumarating ito sa terminal para magsundo kay Liza, hindi ito sumasakay sa tricycle ni June.

“Huwag na, Liza. Sasakay na lang ako sa jeep. Baka ma-late pa ako dahil sa kabagalan ng motor niyan,” reklamo nito, kahit kita namang maayos ang makina at malinis ang sidecar.

Isang gabi habang kumakain sila ng adobo sa maliit na hapag, nagbukas ng topic si Liza.

“June, nag-aalala si Papa. Sabi niya, baka raw wala tayong maipundar. 30 na tayo. Wala pa tayong sariling bahay.”

Napatingin si June sa kanya. Hindi galit, pero masakit. “So ikaw, anong tingin mo? Wala rin ba akong future?”

Umiling agad si Liza. “Hindi, June. Kung nakita mo lang kung paano ka magbanat ng buto, alam mong ikaw na ang pinakamasipag sa buong barangay. Kaya lang alam mo naman si Papa, luma ang standards niya.”

Huminga ng malalim si June. Tumayo siya, binuksan ang kahong nakakubli sa aparador. Kinuha niya ang garapon na plastic na puno ng naka-roll na papel at barya.

“Yan ang sagot ko,” sabi niya, inilapag sa mesa. “Tatlong taon ko nang iniipon ‘yan. Enough na para makapag-apply ng maliit na loan. Plano kong magtayo ng repair shop sa tabi ng terminal para kahit magkaedad ako, may titindigan tayong negosyo. Hindi lang pagda-drive.”

Napanganga si Liza. “June, ngayon mo lang sinabi.”

“Gusto kong ipakita muna bago magsalita. Ayokong puro drawing lang. Pero kung gusto mong malaman ni Papa, sabihin mo. Hindi ko kinahihiya. Baka sakaling maniwala siyang may future din ang tricycle driver.”

Napangiti si Liza, may luha sa gilid ng mata. “Ako na bahala kay Papa. Balang araw makikita rin niya kung gaano ka kalaking blessing sa buhay ko.”

Akala ni June maayos ang lahat. Hindi niya alam na magbibigay lang pala ito ng mas malaking pagsubok.

Ilang linggo ang lumipas. May kumalat na tsismis sa baryo. May developer daw na bibili ng lupa ng kinalalagyan ng terminal at ilang kabahayan kasama ang inuupahang lote nina June at Liza. Magpapagawa raw ng commercial complex. Nang marinig ito ni Mang Ernesto, natuwa pa.

“Maganda ‘yan,” sabi niya kay Liza. “Baka mabili ng mahal ang lupa ng landlord ninyo. Makahanap kayo ng mas matinong tirahan at makakahanap ang asawa mo ng totoong trabaho. Hindi ‘yung buong araw nasa kanto lang.”

“Ano pong ‘totoong trabaho’, Tay?” singit ni June na nakikinig sa usapan. “Trabaho rin po ang pagda-drive. Legal po ang boundary. May prankisa. May lisensya, may tax. Legal.”

Napatawa si Mang Ernesto. “O sige nga. Legal man. May future ba? Ano ka? Forever sa manibela? Anong ipapamana mo sa apo ko? Sidecar?” Mabilis itong tumingin kay Liza. “Kaya nga sabi ko sa’yo noon ayusin mo ang pagpili mo. Pero sige, pagpipilitan mo ‘yan, tanggapin mo ang kahirapan.”

Sagad sa buto ang tama ng mga salita ni Mang Ernesto. Pero pinili ni June na manahimik. Nakita niya kung paano humigpit ang hawak ni Liza sa kamay niya sa ilalim ng mesa, sapat na iyon para pigilan siyang magwala.

Kinaumagahan, dumating ang mga tao ng developer sa baryo. May dala-dalang papeles. Ipinaliwanag nilang may hawak silang Deed of Sale at balak nilang paalisin ang mga informal settlers at terminal sa loob ng dalawang buwan. Maraming nag-panic, may mga umiyak, may mga nagtanong kung may relocation. Ang sagot lang ng representative: “May maliit na financial assistance po, pero wala pang malinaw na relocation.”

Sa terminal, nagtipon ang mga driver. “Paano na tayo?” tanong ng isa. “Saan tayo lilipat?”

Tahimik lang si June pero sa utak niya, umandar ang naaalalang leksyon sa isang librong binili niya sa ukay-ukay: Know Your Rights. Matagal na siyang mahilig magbasa tungkol sa batas kahit hindi naman siya abogado. Kapag walang pasahero, madalas siyang makikitambay sa barangay hall para manghiram ng lumang kopya ng mga ordinansa. Hindi niya alam kung bakit pero nakikita niya ang sarili na balang araw hindi lang manibela ang hawak niya—baka papel at batas din.

“Hindi pwedeng igapang lang tayo nang wala tayong alam,” sabi niya sa mga kapwa driver. “Kailangan nating makita ang totoo nilang dokumento. Hindi ‘yung pinapakitang kopya lang. At dapat may abogado tayo.”

“Abogado?” napailing ang isa. “Saan tayo kukuha no’n? Pangmeryenda halos wala.”

May naaalala si June, isang flyer na nakita niya sa munisipyo tungkol sa Free Legal Aid Clinic tuwing Sabado, pinamumunuan ng isang grupong volunteer lawyers. Mabilis siyang umuwi, hinanap ang papel sa kahon ng lumang resibo at tinawagan ang number.

“Attorney Ramirez po?” mahina ngunit umaasang tanong niya sa kabilang linya. “Kailangan po namin kayo rito sa sityo namin. May developer pong gustong magpaalis sa amin. Wala po kaming abogado.”

Sa kabutihang palad, tinanggap ni Attorney Ramirez ang request. “Padalan mo ako ng kopya ng dokumento nila,” utos nito. “At sa susunod nilang meeting diyan, pupunta ako.”

Dumating ang araw ng barangay meeting. Lahat ng residente nakaabang sa covered court. May stage para sa developer, may mesa para sa barangay at sa harap may nakatayong mic. Doon na sanang magpapaliwanag si June tungkol sa napag-usapan nila ni Attorney Ramirez. Pero may isang taong nauna sa kanya. Si Mang Ernesto.

Pagkakita niya kay June na nakasuot lang ng lumang berdeng t-shirt at may bitbit na helmet, nag-init ang ulo ni Mang Ernesto.

“Huwag ka nang umakyat diyan,” sabi nito. “Hindi mo alam ang pinapasok mo? Hindi ka abogado, June. Huwag mo na kaming idamay sa kalokohan mo.”

“Wala po akong balak magpanggap na abogado, Tay,” mahinahon pero matatag ang sagot ni June. “Gusto ko lang po na may malinaw tayong kausap. Tinawagan ko po kasi ang legal aid.”

“Legal aid? Legal aid?” Halos lumawa ang ugat sa leeg ni Mang Ernesto. “Kung may talino ka sa batas, bakit hindi ka nag-abogado? Bakit nagta-tricycle ka lang? Huwag mo akong pinagtatawanan sa harap ng mga tao.”

At bago pa makasagot si June, bigla na nitong itinaas ang kamay niya at sinigaw sa gitna ng kalsada, sa harap ng lahat ng kapitbahay na nagsisiksikan.

“Makinig kayo! Ang lalaking ‘to, asawa ng anak ko. Iniingayan niyo lang ng buong araw sa pagmamaneho pero walang ambag sa kinabukasan. Walang future ‘to!”

Huwag kayong magpaloko sa mga plano niyang kuno-kuno tungkol sa abogado. Doon mismo nag-freeze ang mundo ni June. Lumingon siya sa paligid, mga matang nanlalaki, bibig na nakaawang, cellphone na nakatutok. May ilan pang tumawa, hindi dahil masaya kundi dahil awkward at ayaw nilang maging tahimik.

Bumulong-bulong ang iba. “Grabe si Mang Ernesto. Sinigawan mismo ang manugang.”

Sa loob-loob ni June, gusto niyang sumagot. Gusto niyang sigawan pabalik ang matanda. Ipagsigawan na may ipon sila, may plano sila. May pangarap siya. Pero naalala niya si Liza, ang mga pagbuhos ng luha nito kapag nag-aaway ang mag-ama. Imbes na bumawi, hinigpitan na lang niya ang hawak sa helmet. At nang ngumiti ng mapait.

“Tay,” mahinahon niyang sabi. “Kahit anong sabihin niyo po, mananatili po akong asawa ni Liza, tatay ng apo niyo balang araw. Kung sa tingin niyo po walang future ang tricycle driver, hayaan niyo na lang po akong magkamali sa buhay ko. Pero huwag po nating hayaang maapektuhan ang buong barangay dahil lang ayaw niyo sa akin. Kailangan po ng mga tao ng abogado. Hindi po ako sapat. Kaya nga po…”

Hindi niya natapos ang sasabihin. May umalingawngaw na busina ng sasakyan sa dulo ng kalsada. Isang SUV ang huminto sa tabi ng terminal at mula rito, bumaba ang lalaking naka-long sleeves at may dalang maletang itim. Tinignan siya ng lahat. Nananabik kung sino na naman ito. Nang makalapit, nagpakilala ang lalaki sa mic, diretsong tumingin kay Mang Ernesto at kay June.

“Magandang hapon po. Ako po si Attorney Marco Ramirez mula sa Free Legal Aid Foundation. Si June po ang tumawag sa amin para tumulong sa inyo laban sa developer. Maaari po ba kaming makisali sa meeting?”

Parang napako si Mang Ernesto sa kinatatayuan. “Abogado?” bulong ng ilan. May isa pang nagtanong, “As in totoong abogado? Hindi ‘yung nag-aral lang sa internet?”

Ngumiti si Attorney Ramirez. “Totoo naman po akong abogado. May lisensya. Kung gusto ninyo, dala ko pa ang ID.”

Nagtawanan ang ilan, nawala nang bahagya ang tensyon. Lumapit si June, halatang nahihiya.

“Attorney, pasensya na po. Nagkagulo na kasi bago pa kayo dumating.”

Tinapik ni Attorney Ramirez ang balikat niya. “Hindi mo kasalanan kung ano ang tingin nila sa’yo. Ang mahalaga, ginawa mo ang tama. Humingi ka ng tulong bago pa sila pirma ng pirma. Ngayon trabaho ko naman.”

Humarap ang abogado sa crowd. “Narinig ko na po ‘yung tungkol sa deed of sale na hawak ng developer. Bago po kayo pumirma ng kahit ano, dapat malinaw muna. Legal ba ang pagbebenta? May karapatan ba talaga silang paalisin kayo? At kung sakaling legal man, may due process ba at maayos na relocation? Hindi pwedeng pirma dito, paalis kayo bukas.”

Itinaas niya ang makapal na folder. “Napadala na po sa amin ng isang concerned employee sa munisipyo ang kopya ng dokumentong pinagmamalaki nila. Nagulat po kami sa nakita.”

Maraming kulang na pirma, may mali sa tax declaration at may clause pa na nagsasabing: The seller is not responsible for any existing occupants on the land.

“Ibig sabihin, kapag pumayag kayo ngayon, kahit konting assistance pwede nilang hindi ibigay dahil sa papel, wala kayong karapatan.”

Nag-ingay ang mga tao. “Ano? Loko pala ‘yun. Gagawin lang kaming palaboy.”

Ngumiti si Attorney Ramirez pero seryoso ang mata. “Dahil kay June na nagkwento sa amin at nagpadala ng kopya, naka-file na po ang petisyon namin sa korte para maimbestigahan ang transaksyon at may hawak na po kaming Temporary Restraining Order. Sa madaling salita, hindi po kayo pwedeng paalisin hanggang walang malinaw na desisyon. At habang nangyayari ‘yan, tutulungan namin kayong makipagnegosyo para sa maayos na terms. Kung relocation, kung dagdag na bayad, o kung mas mabuting i-nullify ang bentahan.”

Napatingin ang lahat kay June na tila ibang tao.

“Si June pa lang naghanap ng abogado,” bulong ng isang driver. “Akala ko kasi tahimik lang ‘yun.”

Hindi na nakatiis ang isang kapitbahay. “Buti na lang may ‘walang future’ tayong tricycle driver, ‘no? Kung hindi, patay na future nating lahat.”

Namutla si Mang Ernesto. Tinignan niya si June na nakatungo pa rin, parang hindi alam kung saan lulugar. Sa unang pagkakataon, na-realize niya na habang abala siya sa kakasigaw at kakapanlait, ang manugang niyang minamaliit ang kumilos para iligtas hindi lang ang anak niya kundi ang buong komunidad.

Lumapit si Attorney Ramirez kay Mang Ernesto. “Kayo po ba ang tatay ni Ma’am Liza?” magalang pero diretsong tanong niya.

“Oo,” sagot ni Mang Ernesto, pilit na pinapakalma ang sarili.

“Alam niyo po ba,” patuloy ni Attorney Ramirez, “noong tumawag sa akin si June, hindi siya nagreklamo tungkol sa inyo. Hindi niya sinabi na minamaliit niyo siya o pinapahiya. Ang sabi lang niya, ‘Attorney, hindi po ako marunong sa batas pero ayokong maloko ang mga kapitbahay ko. Pwede po bang kayo na ang lumaban para sa kanila?’ Hindi niya inisip na mukha niya ang maliligtas, komunidad agad.”

Tiningnan nito si June saka bumalik ang tingin kay Mang Ernesto. “Kung ‘yan ang definition ng ‘walang future’, sana mas marami pa tayong ganyang tao.”

Parang tinamaan si Mang Ernesto sa dibdib. Nakita niya ang mga kapitbahay na nakatingin sa kanya. Ang anak niyang si Liza na hindi na napigilang lumapit kay June at hawakan ang braso nito. At ang apo niyang hindi pa ipinanganak na para bang nararamdaman na ang tensyon sa sinapupunan. Tahimik siyang naglakad papalapit kay June.

Saglit na nagkatitigan ang magbalaye. Isa puno ng pagod at hiya. Ang isa, sugatan pero matatag.

“June,” mahinang sabi ni Mang Ernesto. Walang mikropono pero rinig pa rin dahil tahimik ang lahat. “Nagsalita ako kanina nang hindi iniisip. Pinahiya kita sa harap ng mga tao. Pero ikaw, hindi mo ako sinuklian. Tingnan mo… bago kita pinagsisigawan, nagawa mo nang protektahan ang bahay namin pati bahay ng mga kapitbahay. Hindi ko alam kung paano kita haharapin ngayon.”

Huminga ng malalim si June. “Tay,” sagot niya. “Hindi ko po ginawa ‘to para patunayan na mali kayo. Ginawa ko ‘to kasi kung mawawala ang terminal, mawawala ang kabuhayan ng maraming pamilya. At kung mawala ang bahay ninyo, saan pupunta si Liza at si Mama? Gusto ko pong ipakita na kahit tricycle driver lang ako, kaya kong manindigan para sa inyo.”

Tumulo ang luha sa gilid ng mata ni Mang Ernesto. Dahan-dahan niyang itinaas ang kamay. Hindi na para ituro si June kundi para tapikin ang balikat nito.

“Mali ako,” sabi niya. “Huwag mo nang ulitin na driver lang ako. Mali rin ‘yun. Hindi ka lang basta driver. Ikaw ang lalaking nanguna para ipaglaban ang mga karapatan namin. At kung may future man na pinag-iisipan ko ngayon, sigurado akong kasama ka doon.”

Narinig ito ni Liza at napangiti kahit umiiyak. “Tay, may isa pa po kayong hindi alam,” sabat niya. “Si June, hindi lang nagbabasa ng ordinansa. Enrolled po siya sa ETEEAP program para makapag-aral ng Paralegal Studies. Gusto po niyang balang araw, habang nagda-drive pa rin, may hawak na ring kaso para sa mga katulad natin. Dahil sa tulong ni Attorney Ramirez, meron na po siyang partial scholarship.”

Napatingin si Mang Ernesto kay June, gulat. “Totoo ba ‘yun?”

Mahiyain pero proud na tumango si June. “Opo, Tay. Hindi ko na po sinabi kasi baka sabihan niyo na naman akong nagda-drama. Pero kahit gaano katagal, kahit 10 taon pa, gusto kong may marating pa rin ako sa ibang paraan. Hindi dahil ikinahihiya ko ang tricycle, kundi dahil gusto kong mas marami pang matulungan.”

Napatawa nang bahagya si Attorney Ramirez. “Sa totoo lang, sayang kung hindi mo itutuloy,” wika niya. “May utak ka sa batas, iyon. At ang pinakaimportante, may puso kang ipaglaban ang tamang panig. ‘Yun ang kulang sa maraming abogado ngayon.”

Nagpalakpakan ang mga kapitbahay. Ang eksena na kanina ay puno ng panghamak, naging selebrasyon ng pag-asa. May lumalapit sa kanya, nagpapasalamat. May ilang kapwa driver na nagsabing, “Pre, kung kailan ka mag-aaral, sasamahan ka namin. Kami bahala sa boundary mo pag may exam ka.”

Kinagabihan habang nakaupo sila ni Liza sa harap ng bahay, hawak niya ang helmet niya sa isang kamay at ang enrollment form sa isa. Lumabas si Mang Ernesto dala-dala ang dalawang tasa ng mainit na kape. Tahimik itong umupo sa tabi ni June.

“Anak,” sabi niya, unang tawag na may lambing. “Pasensya ka na ha. Ang tagal kong hindi nakita kung anong klaseng lalaki ka. Ngayon ko lang na-realize na hindi pala trabaho ang ‘walang future’. Attitude. At sa lahat ng inaway ko sa future mo, ako pala itong nakakulong sa nakaraan.”

Ngumiti si June, ngumiti si Liza at sabay silang nagkatitigan.

“Basta Tay,” sagot ni June. “Huwag niyo na pong ulitin ‘yun. Kahit sinong tricycle driver, construction worker o tindera, may future ‘yan basta hindi susuko. Sana po pag may makilala kayong tulad ko, hindi niyo na tawaging ‘walang future’. Baka kasi tulad ko rin, nag-iipon ng lakas ng loob para sa isang laban na hindi niyo pa nakikita.”

Salamat sa pagsama sa kwento ni June, ang tricycle driver na tinawag na walang future pero sa huli naging dahilan para maipaglaban ang buong komunidad at mabago ang puso ng sarili niyang biyanan.

Paalala ito na hindi nakasulat sa trabaho ang kinabukasan ng tao kundi sa tapang at malasakit niya sa kapwa. Kung naantig ka sa kwentong ito o may kakilala kang tulad ni June na tahimik lang na nagbabanat ng buto, huwag kalimutang i-like at i-share ang video. Ipagkalat natin ang mensahe na walang propesyon ang dapat maliitin.

At minsan, ang taong minamaliit natin ngayon ay siya palang magiging unang abogado para sa atin. At kung hindi ka pa naka-subscribe, iniimbitahan kaming sumama sa aming komunidad para sa mas marami pang kwentong magpapainit ng puso at magpapaalala ng tunay na halaga ng respeto, pagtitiwala at pangalawang pagkakataon.