“Alagaan lang ang bulag na anak ng Donya? Bagay sa’yo ‘yan. Tagalinis ka lang naman,” kantsaw ng mga katrabaho ni Divine habang pinagtatawanan siya sa pantry. “Eh baka nga ‘pag nakita ka ng anak ay lalo pang mabulag.”

Huminga ng malalim si Divine. Tiniis ang pagkapahiya dahil kailangan niya ng pera para maipagamot ang ama. Sa gilid ng silid, tahimik lang na nanonood ang donya. Kinabukasan, pinatawag si Divine.

“Ikaw ang pinili ko. Sa lahat ng naroon, ikaw lang ang may pusong totoo,” ani ng Donya habang iniabot ang kontrata kasama ang tatlong milyong piso.

Pero hindi inaasahan ni Divine ang mukha ng anak ng Donya nang makita. Sino itong mala-anghel sa gwapong nasa harap niya?

Muling bumungad ang araw sa Lunes ng umaga at si Divine ay maagang dumating sa ospital. Bitbit ang lumang backpack at isang termos ng mainit na tubig. Alas-singko pa lang pero nakasuot na siya ng unipormeng kulay asul at hawak-hawak ang mop na parang sandata sa araw-araw niyang pakikibaka sa buhay.

“Good morning po, Ate Divine,” bati ng isang batang lalaki sa pediatric ward.

Napangiti siya. “Good morning, Miggy. Kamusta ka naman? Parang ang lakas ng sigla mo ngayon ah? Okay ka na ba?”

“Mas okay na po,” sabi ni Miggy. “Baka po makalabas na raw po ako next week. Ang saya-saya ko po! Yehey!”

“Buti naman. O siya, lilinisin ko na ‘tong room mo para presko palagi,” sabi niya. Lumapit siya sa kama ng bata at marahang inayos ito bago nagsimulang maglampaso.

Hindi lamang si Miggy ang natutuwa sa kanya sa ospital. Maging ang mga matataray na nurse at doktor madalas ay napapangiti dahil sa likas na kabaitan at pagiging maasikaso ni Divine. Siya yung tipo ng tao na kahit sobrang pagod na, nakukuha pa ring ngumiti at makinig.

“Divine, pwede bang ikaw na lang maglinis sa room 508?” nag-request si Ma’am Cecilia. “Ayaw na raw nung isang janitress eh. Masyado raw masungit,” sabi ng nursing aide.

“Ah sige po, ako na po,” sagot niya habang pinupunasan ang bintana.

Pero ang hindi alam ng lahat, ang likod ng ngiting ‘yon ay isang gutom na sikmura. Sa break time, habang ang ibang kasamahan ay may baong ulam at kanin, si Divine ay tahimik lamang sa pantry. Sinisimsim ang mainit na tubig mula sa thermos at nagtatagong kumakain ng tirang biskwit sa bulsa.

“Uy Divine, wala ka na naman bang baon?” kantsaw ng isa sa mga kasamahan.

“Diet lang,” biro naman niya sabay ngiti, kahit sumisikip na ang sikmura niya sa gutom.

Wala na siyang choice. Kailangan niyang magtipid. May nilalakad kasi siyang mga papel sa agency para makapag-abroad bilang factory worker sa Taiwan. Gusto niyang takasan ang paulit-ulit na hirap. Gusto niyang makaranas naman ng buhay na hindi laging kabalikat ng mop at timba.

Matagal niya nang pangarap iyon. Simula nang mag-high school siya, wala nang tumulong sa kanya. Ulila na siya. Iniwan ng tadhana sa mga kamag-anak na hindi man lang siya pinansin. Sa halip na arugain, tinaboy siya na parang basura.

“Hindi ka namin kaya, Divine. May mga anak din kami,” sabi ng tiyahin niya noon. “Pasensya ka na talaga.”

Kaya mula sa murang edad, natutong dumiskarte si Divine. Nag-working student siya sa isang karinderya. Nagtinda ng gulay sa palengke. Naglaba sa mga kapitbahay. At sa wakas, nang maka-graduate ng high school, nakapasok bilang contractual janitress sa San Rafael Medical Center.

Hindi madali ang trabaho. Bukod sa maghapon siyang nakatayo, inaasahan siyang maging masigla, mabango, at masinop. Kahit paminsan ay sugatan ang mga kamay niya dahil sa mga cleaning chemicals. May mga gabi pa nga na hindi siya makatulog sa kirot ng kalyo sa paa at balikat.

Isang beses habang naglilinis sa ICU wing, bigla siyang napaupo sa sahig. Sumakit ang tiyan niya sa gutom at nanlalambot ang mga tuhod.

“Divine, okay ka lang?” tanong ng security guard.

“Ah, okay lang po. Nahilo lang ako bigla, Manong,” sabi niya at pilit na tumayo habang kinukubli ang panginginig ng katawan.

Pag-uwi niya sa inuupahang barong-barong, wala ring naabutang mainit na pagkain. Isang lata ng sardinas at kaning lamig ang baon ng gabi. Pero kahit ganoon, hindi siya kailanman nagreklamo sa buhay. Lagi siyang may dalang panalangin.

Bago matulog, laging nakaluhod sa lumang banig, tangan ang rosaryo ng yumaong ina. “Panginoon, konting tiis pa. Alam ko, darating din ang magandang araw para sa akin. Para sa mas magandang bukas,” bulong niya bago pumikit.

Kinabukasan, dumaan siya sa seventh floor para maglinis ng private rooms. Habang pinupunasan ang sahig, may lumapit na matandang babae na naka-wheelchair. Maaliwalas ang mukha pero may taglay na awtoridad ang presensya.

“Miss, anong pangalan mo?” tanong ng matanda sa kanya.

“Ah, Divine po, Ma’am.”

Nag-usisa pa ang matandang babae. “Matagal ka na bang nagtatrabaho dito?”

“Halos dalawang taon na po,” magalang na tugon ni Divine.

Tahimik na tinapunan siya ng tingin ng matanda. “Hindi ka ba napapagod?”

Napangiti si Divine. “Eh syempre po napapagod, pero mas mahirap pong walang trabaho. At kahit pagod, nagpapasalamat pa rin po ako.”

Nakangiting tumango ang matanda. “Magandang sagot. Napansin ko kasi ikaw ang laging pinipili ng mga pasyente. Mabait ka raw, masipag.”

Nahihiyang napakamot ng batok si Divine. “Naku, maliit na bagay lang po ‘yun. Basta po maayos ang paligid nila, masaya na rin po ako.”

Hindi na siya tinanong pa. Umalis ang matanda. Tahimik pero may iniwang bigat sa loob ni Divine. Hindi niya alam na ang matandang iyon ay si Donya Soledad Alcantara, isa sa pinakamayaman at kilalang benefactor ng ospital.

Kinahapunan sa pantry, narinig niya ulit ang pambu-bully ng mga kasamahan.

“Divine, si Donya Soledad pala nakausap mo kanina? Aba, baka ikaw na maging kaibigan ng mayaman! O baka alila? Ha! Bagay sa’yo Divine, sanay ka namang maglinis!”

Tumahimik ang paligid. Masakit, pero hindi na bago kay Divine ang ganitong klaseng kantsaw. Umiling lang siya at tinuloy ang paghuhugas ng baso kahit may luhang pumatak sa kamay niya. Wala siyang pakialam sa iniisip ng iba. Hindi siya nagtatrabaho para magustuhan sila; nagtatrabaho siya para sa sarili, para sa pangarap na buhay na hindi na kailangang iluhod sa pagkakataon.

Sa kanyang locker, may nakaipit na larawan. Larawan ng barko at pabrika. May nakasulat na Taiwan, pag-asa, pagbabago. Sa likod, may maliit na sulat mula sa dati niyang kasamahan na nakaalis na roon: “Divine, kaya mo ‘to. Huwag kang susuko. Ang sweldo dito triple ng janitress. Pwede ka makapag-ipon, makakabili ka ng bahay. Basta tapusin mo lang ‘yung mga papel at medikal. Konti na lang.”

Konti na lang nga. Pero ang konting ‘yon, pakiramdam niya ay parang isang milyong milya pa ang layo. Lalo na kapag walang laman ang tiyan. Kapag kailangan niyang mamili kung kakain ba o magpapa-photocopy ng requirements.

Ngunit sa gitna ng lahat ng ito, isang bagay ang hindi nawawala kay Divine. At iyon ay ang paninindigan. Hindi niya kailanman niloko ang oras. Hindi siya naging tamad. At higit sa lahat, hindi siya nagpaka-bitter sa mundo. Dahil para sa kanya, kahit ilang beses siyang mabigo, hindi siya kailanman magiging talunan hanggang may panalangin pa siyang nasasambit bago matulog.

Sa bawat pagpatak ng disinfectant na binubuhos niya sa sahig, tila ba kasabay nitong nililinis ang bigat sa kanyang puso. Hindi niya alam na sa simpleng araw na iyon, may isang mata palang tahimik na nakamasid sa kanya. Mata ng isang matandang babae na nag-isip kung paano ang isang taong ubod ng liit sa tingin ng iba ay nagagawa pa ring maging ubod ng liwanag sa mundong ito.

At doon nagsimula ang kwento ni Divine. Isang simpleng dalaga na sa likod ng pagod at luha ay may pusong handang magmahal, mag-alaga, at magtiwala sa himalang darating.

Sa tuktok ng Alcantara Prime Tower sa Bonifacio Global City, isang matikas na lalaking nakatayo sa glass window ng kanyang opisina. Nakamasid ito sa mga ilaw ng lungsod. Nakasuot siya ng puting long sleeves na naka-fold hanggang siko, black slacks, at mamahaling relo. Maaliwalas ang mukha, matangos ang ilong, matalim ang mga mata at may mapaglarong kurba sa labi. Halatang sanay sa atensyon ngunit hindi arogante.

Walang iba kundi si Ralph Alcantara. Young CEO, 31, bachelor at tagapagmana ng multibilyong pisong korporasyon na hawak ang ilang real estate, hospitals, food chains, at construction venture sa buong bansa. Nag-iisa siyang anak ni Donya Soledad Alcantara at ng negosyanteng si Antonio Alcantara, mga haligi ng old money elite sa Maynila.

Pero sa kabila ng marangyang buhay, kilala si Ralph sa pagiging focused, tahimik, at mas pinipiling magtrabaho kaysa mag-party. Maraming babae ang nagpapakipot sa tuwing lumalabas ang pangalan niya sa business section ng dyaryo pero ni isa, hindi napabalita ang naging nobya niya.

“Sir Ralph, board meeting in 15 minutes,” bulong ng assistant niya.

“Thanks Camille, ready,” sagot ni Ralph.

Tahimik siyang bumalik sa desk. May mga figures, proposals na naka-display sa monitor. Kasalukuyan silang nasa final stages ng investment proposal para sa San Rafael Medical Center. Isang mid-sized hospital na gustong gawing pilot site para sa isang public-private hospital program. Hindi lang ito basta negosyo para sa kanila. May personal itong dahilan.

Kinagabihan, sa isang eleganteng dining room ng Alcantara Residence sa Forbes Park, nagsalo-salo ang buong pamilya. Sa gitna ng mahaba at modernong mesa, puno ng mga gourmet dishes tulad ng roast beef, grilled salmon, mushroom risotto, at isang wine bottle na nasa kalagitnaan pa ng pag-inom. Tahimik at pribado ang hapunan gaya ng nakagawian.

Si Donya Soledad, nakasuot ng floral silk robe, ay masayang nakikinig sa usapan ng mag-ama.

“So the offshore fund is doing well?” tanong ni Antonio habang sumasandok ng mashed potatoes.

“Yes Dad. Pero I’m shifting some of the capital toward the hospital deal,” sagot ni Ralph habang sinusuri ang wine glass.

“Ah, the San Rafael Medical Center. Your mom’s favorite hospital,” napangiti si Donya Soledad habang inaabot ang baso ng anak. “Aba, hindi lang favorite. Mahalaga sa akin ang hospital na ‘yon. That place saved my life. Kalapit pa ng pangalan ng ating unico hijo, Rafael.”

“Ralph,” pagtatama ng binata.

Tumango si Ralph. “Actually we’re in the middle of closing the deal. Pinaplanong dagdagan ang wing ng ICU tapos ayusin ang Pedia and OB departments. May HR component din. Mga benefits for hospital staff.”

Napalingon si Donya Soledad. “I hope mas mapabilis. Sana nga. Para naman mas maraming matulungan. Lalo na ang mga clerks, mga janitress, mga utility workers.”

Napakunot ang noo ni Ralph. “Mom, bakit parang sobrang interested ka sa kanila lately?”

“Hmm,” bahagyang ngumiti ang Donya. “There’s this new janitress I saw. I don’t even know her name. Pero nakita ko siya habang naglilinis sa seventh floor. Tahimik lang pero ang sipag. Malinis. May malasakit. Hindi nagmamadali kahit walang nakatingin.”

Nagkatinginan ang mag-ama.

“I don’t know Ralph, but it made me realize hindi lang naman nurses and doctors ang bumubuo ng ospital. The silent workers, they make healing possible too. They deserve dignity, fair wages, benefits.”

Sumandal si Antonio at sinabing, “Tomorrow is your first anniversary of remission, love. You are just sentimental.”

Tumawa si Donya Soledad. “You know what? Maybe I am. Maybe. Pero wala naman sigurong masama, hindi ba?”

Tahimik si Ralph pero lihim na napahanga sa mga sinabi ng ina. Sa likod ng aristokratikong anyo ni Donya Soledad, palagi siyang may pusong makatao. Hindi lang siya basta mayaman. May pakialam siya sa mga taong madalas hindi napapansin.

“Let’s make sure we include that in the HR restructuring plan. Clerks, aides, janitorial, noted,” sagot ni Ralph habang kumakain.

Matapos ang ilang sandali ng tahimik na pagkain, muling nagbukas ng usapan si Antonio.

“Ralph, kailan mo naman balak mag-asawa?” halakhak ng Don at Donya.

“Naku, ‘yan na naman kayo,” ani Ralph. Pero sanay na siya sa tanong na iyon, ngumiti lang at umiling. “Wala pa Dad.”

“Eh paano na kami ng mama mo? Tumatanda na kami. Baka mamaya pati mga apo namin sa future makalbo na bago mo pa kami bigyan ng manugang.”

Tiningnan ni Ralph ang orasan sa kanyang relo at mahinahong tumayo. “I have to take a call. Client from Singapore. Excuse me.”

Tahimik siyang lumabas sa dining room hawak ang cellphone. Naiwan ang mag-asawa. Si Donya Soledad ay napabuntong-hininga habang tinititigan ang pintong nilabasan ng anak.

“Nakakaawa rin si Ralph. Tahimik. Trabaho lang ng trabaho,” bulong niya.

“Kaya nga dapat hayaan na natin,” tugon pa ni Antonio. “Kapag handa na siya, darating din ‘yon. At saka hindi natin alam, baka nga mas kailangan niya lang ng hindi lang partner sa negosyo kundi kasama sa buhay.”

Tahimik lamang si Soledad pero sa loob-loob niya, may kutob siyang hindi basta babae lang ang kailangan ng anak niya. Ang kailangan nito ay isang taong makakapantay sa puso, hindi sa yaman. Isang babaeng may malasakit, may paninindigan at may likas na kabutihan. At sa isang ospital na matagal na nilang kinalimutan sa listahan ng mga negosyo, nakita niya ang isang sinag ng pag-asa. Isang janitress lang pero may kakaibang presensya.

Wala siyang planong idaan sa kapritso ang damdamin niya. Pero sa darating na araw, mararamdaman niya na ang pagkakataon minsan ay dumarating sa pinaka-ordinaryong anyo. At ang anak niyang si Ralph, na hindi kailanman tumigil sa pagiging matatag at responsable, ay marahil handa nang masaktan at magmahal.

Maagang nagising si Divine kinabukasan. Tulad ng nakasanayan, kabisado na ng katawan niya ang bawat kilos tuwing umaga: maghihilamos, magdadasal ng taimtim habang nakaluhod sa gilid ng banig, at maghanda ng baon na instant noodles na isinilid sa lumang lagayan ng sorbetes.

Pagdating sa San Rafael Medical Center, sinalubong siya ng malamig na simoy ng hangin. Kumukulimlim na ang langit. Maaga pa lang, tila nagbabadya na ang ulan.

Nilapitan siya ng isang nursing aide. “Divine, ikaw na raw muna sa fifth floor. Maraming pasyente ngayon sa charity ward. Kailangan ng dagdag tulong sa paglilinis.”

Ngumiti siya kahit pagod na. “Walang problema. Aakyat na ako.”

Bitbit ang mop, tabo, at timba, nagsimula na siyang magtrabaho. Sa ospital, kilala si Divine bilang ang mabait na janitress. Hindi lang dahil masipag siya kundi dahil kahit kailan hindi siya nagreklamo. Maraming pasyenteng nagkukwento na pinapatawa sila ni Divine habang nililinis ang sahig. O kaya naman ay tahimik siyang nag-aalay ng panalangin sa mga silid kung saan may kritikal na pasyente.

“Divine, andiyan ka na naman,” bati ng matandang si Mang Rudy, isang diabetic patient na tatlong linggo nang naka-confine. “Alam mo bang hinihintay kita? Ikaw lang ang marunong maglinis ng kasamang dasal eh.”

Natatawang umiling si Divine. “Naku Mang Rudy, baka po mas mabisa ‘yung gamot niyo kaysa sa dasal ko.”

“Pareho na rin ‘yun anak,” sagot ng matanda. “Huwag mong babaguhin ang ugali mo ha? Buti na lang ay may kagaya mo rito.”

Pero sa likod ng kanyang ngiti, may bigat sa dibdib si Divine. Buong araw bitbit niya sa bulsa ang lumang keypad phone. Hinihintay ang tawag nila sa agency na inaasahan niyang magdadala sa kanya sa Taiwan bilang factory worker. Isang kasamahan niya sa ospital na dating janitress din ang nagbigay ng contact.

“Divine, maganda raw ang kita sa Taiwan. Aircon ang pabrika. May dorm, may overtime pay. Kaya mo ‘yan.”

At dahil nga gusto niyang makaraos at makaalis sa bansa upang magkaroon ng bagong simula, bagamat ulila na at wala nang pamilyang babalikan kung sakali, pinili pa rin ni Divine na ipagpatuloy ang plano. Isang pangako na binigay niya sa sarili: “Makakaalis din ako. Gaganda rin ang buhay ko.”

Habang inaayos niya ang kama sa sixth floor, tumunog ang cellphone niya. Napakabog ang dibdib niya sa tuwa. Agency calling. Mabilis siyang tumakbo sa fire exit para sagutin iyon, dala-dalang magkahalong kaba at pag-asa.

“Hello po ma’am?” halos pasigaw niyang bati, nilalabanan ang paghinga dahil sa pagmamadali.

“Hi Divine. Good morning. Tumawag lang ako para i-update ka sa status ng papeles mo.”

Napalunok siya. “Opo ma’am. May date na po ba ng alis?”

“Uhm, actually Divine… I’m sorry to say… na-disapprove ang application mo. Nagkaroon ng discrepancy sa birth certificate mo at may pending verification pa rin sa POEA.”

Parang biglang tumigil ang paligid. Naagnas ang mga salita sa tenga niya.

“Hindi ka muna makakaalis this year, pero siguro next batch na lang kapag naayos mo na ang dokumento.”

Parang sumabog ang buong mundo niya. Hindi siya agad nakasagot. Walang tinig, walang luha. Hanggang sa naramdaman niyang nanginginig na ang kamay niya.

“Hello Divine?” tanong ng nasa kabilang linya.

“Opo… naiintindihan ko po. Salamat,” mahina niyang tugon bago pinatay ang tawag.

Sa gilid ng hagdan, naupo si Divine habang pinipilit pigilan ang hikbi. Dito sa ospital na ito siya nagsimula at dito rin naramdaman niyang parang wala siyang mararating. Paulit-ulit sa isip niya: “Ginawa ko naman ang lahat. Bakit parang hindi pa rin sapat?”

Samantala, sa kabilang bahagi ng ospital, sa conference room ng admin building, nakapirma lang si Ralph Alcantara ng pinal na dokumento ng partnership agreement para sa San Rafael Medical Center. Sa tabi niya, ang mga board members at hospital administrators ay nagbabatian na.

“Congratulations Mr. Alcantara. This partnership will change a lot of lives,” sabi ng hospital director.

Nagpakita ng bahagyang ngiti si Ralph pero hindi siya sanay sa papuri. Sa totoo lang, para sa kanya, isa lang itong bahagi ng mas malaking plano. Naglakad siya palabas ng building patungo sa basement parking. Sa isang hallway, napansin niya ang isang babaeng nakahupa sa hagdan. Yakap ang sarili. Isang janitress. Basang-basa ang mata. Tila ilang minuto nang umiiyak.

Napahinto siya. Saglit na naalala niya ang sinabi ng kanyang ina: “May nakita akong janitress… Hindi ko alam ang pangalan niya pero masipag. Tahimik. May malasakit. Hindi lang mga doktor ang bumubuo ng hospital, Ralph. Tandaan mo ‘yan.”

Nagtagal siya ng ilang segundo, pinagmasdan ang babae sa hagdan. Hindi niya nilapitan, pero sa sarili niyang tahimik na paraan, kinilala niya ang kanyang desisyon. Tama lang na ituloy ang investment. May mga taong umaasa rito tulad niya.

Paglabas niya sa gusali, sinalubong siya ng malakas na buhos ng ulan.

“Sir, sigurado po ba kayong tutuloy tayo sa biyahe papuntang Quezon?” tanong ng driver niya habang tinatakpan siya ng payong.

“I have to be there. Hindi pwedeng ma-miss ang meeting. Let’s go.”

Habang nasa loob ng sasakyan, tinawagan niya ang kanyang ina.

“Mom, I just closed the deal.”

“Official na talaga anak? That’s great news! You make me so proud, you know that?” sagot ni Donya Soledad, halatang masaya sa tinig. “Mabuti na lang talaga at pinilit mong i-push ito. You were right. Marami talagang nangangailangan ng tulong sa ospital, Ralph.”

Saglit na tumigil ang ina. “I just want to say thank you and I miss you. Hindi mo ba kami bibisitahin ng mas madalas?”

“Soon Ma. Promise.”

Ngunit sa gitna ng kanilang tawanan at maikling pag-uusap, biglang bumilis ang tunog ng windshield wipers. Lalong lumakas ang ulan. Kasunod non ay isang malakas na kalabog. May kumalabog na tunog mula sa kaliwang bahagi ng sasakyan.

Sumigaw ang driver, “Sir may kasalubong tayong truck!”

Tumalapon ang sasakyan. Kumalat ang sirena at ulan, at sa kabilang linya sa telepono ni Donya Soledad, wala na siyang naririnig kundi static at katahimikan.

“Ralph!” sigaw niya. “Ralph are you still there?”

Nanginginig ang kamay niya. Nangingilid ang luha sa mga mata.

Sa loob ng operating room ng San Rafael Medical Center, tahimik ang lahat. Ang tanging maririnig lamang ay ang mga sunod-sunod na utos ng mga doktor, ang tunog ng mga makinang tumutulong huminga sa pasyente, at ang tunog ng ulan sa labas ng gusali.

Si Ralph ay nakahandusay sa operating table. Wala pa ring malay. Malalim ang mga sugat, may internal bleeding at malubhang pinsala sa ulo. Ang kaniyang driver ay nauna nang naoperahan at kasalukuyang nasa recovery room na, ligtas. Pero si Ralph… si Ralph ang kinababahala ng lahat. Malala ang tinamo niyang injuries at literal na nakabaon ang kanyang isang paa sa hukay.

Sa labas ng operating room, ilang oras nang naglalakad pabalik-balik si Donya Soledad at Don Antonio. Hawak ni Donya Soledad ang rosaryong kulay ginto. Ang parehas na rosaryo na hawak niya noong siya ay na-diagnose ng breast cancer ilang taon na ang nakalipas.

“Antonio, bakit ang tagal?” garalgal ang tinig ni Donya Soledad. “Wala pa ring update.”

“Baka… baka…”

Pinigilan siya ng kanyang asawa. “Kaya ni Ralph ‘to. Bata pa siya. Malakas ang katawan niyan.”

Ngunit kahit sa pananalig ni Don Antonio, ramdam niya ang pangambang bumabalot sa buong ospital. Ilang nurses na ang lumapit sa kanila pero wala pa ring konkretong masabi. Wala pang tiyak. Walang kasiguruhan.

Ilang sandali pa, bumukas ang pinto ng operating room. Agad silang lumapit.

“Doc!” halos sabay nilang tanong. “Anong kamusta ang anak namin?”

Ang doktor ay pagod, malalim ang mga mata. Basang-basa ang pawis sa scrub suit.

“Nailigtas na po namin si Mr. Alcantara… For now.”

“Oh salamat sa Diyos,” sabay silang bumuntong-hininga.

“Pero,” dugtong ng doktor, “matindi po ang naging pinsala sa kanyang ulo. Kinailangan naming tanggalin ang pressure sa kanyang utak. He is under critical observation sa ngayon. Comatose siya. Ililipat na muna siya sa ICU.”

Halos matumba si Donya Soledad. Mabilis siyang inalalayan ng asawa.

“Coma? Gaano katagal Doc?” tanong ni Don Antonio.

“Hindi po natin masasabi. Pwedeng ilang araw, ilang linggo, baka buwan. But rest assured that we are doing everything we can.”

Humigpit ang hawak ni Donya Soledad sa rosaryo. Nilapitan niya ang doktor. Mariin ang bawat salitang binitawan. “Gawin niyo ang lahat ng makakaya ninyo. I survived cancer. He can survive this. I will not lose my son.”

Gabing-gabi na nang mapadpad si Donya Soledad sa maliit na chapel ng ospital. Tahimik. Ang liwanag mula sa krus ang tanging ilaw sa madilim na lugar. Lumuhod siya. Sa unang pagkakataon matapos ang matagal na panahon, nagsumamo siya sa Diyos na may luha sa mata.

“Panginoon, anak ko lang. Kunin niyo na lahat. Huwag lang siya.”

Tahimik ang kanyang dasal ngunit malakas ang tibok ng kanyang puso. Hindi niya napansin na may pumasok sa likuran. Si Divine, suot ang lumang uniporme, dala ang isang maliit na kandila. Inilapag niya iyon sa harap ng altar tsaka tahimik ding lumuhod.

Napatingin si Divine sa babaeng umiiyak. Hindi niya agad nakilala kung sino iyon. Ngunit ramdam niya ang bigat ng dinadala. Nilapitan niya ito. Maingat, marespeto.

“Ma’am, ayos lang po ba kayo?” mahina niyang tanong.

Napatingin si Donya Soledad. Namumugto ang mga mata. “Hindi. Hindi masyado iha.”

Umupo si Divine sa tabi niya. Hindi bilang empleyado, hindi bilang mahirap, kundi bilang kapwa tao.

“Kung gusto niyo po, samahan ko po kayong magdasal. Kahit sandali lang.”

Hindi sumagot si Donya Soledad ngunit tumango ito. Maya-maya, siya na rin ang nagtanong. “Anong pangalan mo?”

“Divine po.”

“Anong ipinagdadasal mo, Divine?”

Napayuko si Divine. “Sana po makaalis na po ako papuntang Taiwan. Para sa bagong simula.”

Tumango si Donya Soledad. Pinikit ang mga mata. “Sige, samahan mo ako magdasal, Divine. Sabay tayong manalangin.”

At sabay silang nagdasal. Magkaibang mundo, magkaibang layunin. Pare-pareho ang may pusong pagod at umaasa.

Lumipas ang mga araw, nasa ICU pa rin si Ralph. Hindi pa rin siya nagigising. Araw-araw ay dinadalaw siya ni Donya Soledad. Lagi-laging kinakausap.

“Anak, naririnig mo ba ako? Ralph, please bumangon ka. Hindi kita kayang mawala.”

Si Divine naman, sa kabilang banda, ay patuloy pa ring nagtatrabaho bilang janitress. Madalas napapansin niyang naroon si Donya Soledad sa chapel, nagdarasal, tahimik, malalim. Palihim niya itong tinitingnan, minsan ay inilalapitan upang abutan ng tubig, o minsan ay tahimik lang na nakikiupo. Hindi niya alam na anak ng Donya ang lalaking naaksidente. Hindi niya rin alam na halos sa kabilang pader lang ng nililinis niyang hallway naroon ang silid ng binatang comatose.

Sa tuwing naririnig niya ang paghikbi ni Donya Soledad sa chapel o ang pagtitig nito sa mga rosaryo, lihim din siyang dumadalangin: “Panginoon, kung hindi man po ako makaalis ng bansa, gabayan niyo po sila. Huwag niyo pong pabayaan ang anak nila.”

Tahimik ang gabi, napapikit si Donya Soledad sa ICU. Hawak ang kamay ng anak. Si Don Antonio naman ay nakaupo sa tabi, pilit pinapalakas ang loob ng asawa. Biglang may marahang gumalaw sa mga daliri ni Ralph.

“Antonio!” sigaw ni Donya Soledad. “Naramdaman mo ‘yun?”

Muling gumalaw ang kamay. Paulit-ulit, hanggang sa dahan-dahang bumukas ang mata ni Ralph.

“Ralph… anak…”

Napasugod ang mga nurse. Tinawag ang doktor at sa loob ng ilang minuto, naging abala ang silid. Pinagmasdan nilang lahat ang bagong gising na si Ralph. Ngunit pagmulat niya, hindi siya gumalaw. Napakunot ang noo.

“Doc… I can’t see anything.”

Tumigil ang lahat. “Ralph?” tanong ng ina.

“Hindi ko kayo makita! Ang dilim! Ang dilim lahat! Bakit?” Bigla siyang nagsisigaw. Sumisigaw na parang batang nawalay. Hinampas niya ang gilid ng kama. Tinanggal ang oxygen tube. Nagtangkang tumayo.

“Calm down Ralph! Anak kalma lang,” sigaw ni Donya Soledad habang niyayakap ito.

“Mom, I can’t see! I can’t!”

“Doc, anong nangyayari?” nanginginig ang boses ni Donya Soledad.

Napayuko ang doktor. “Ma’am, base sa CT scan at trauma, posible pong naapektuhan ng visual nerve si Mr. Alcantara. Sa ngayon ay maaaring bulag siya.”

Parang binagsakan ng langit si Donya Soledad. Napaluhod siya sa tabi ng kama.

Sa labas, habang naglilinis ng hallway si Divine, narinig niya ang ingay mula sa loob ng ICU. Ang sigawan, ang iyakan, ang pagkalabog. Napahinto siya. Inabot niya ang mop saka bumulong: “Panginoon, gabayan niyo ho sila. Palakasin niyo ang loob nila. Kayo na pong bahala sa kanila.”

At sa gitna ng katahimikan at kalungkutan, isang bagong yugto ang magsisimula. Ang ospital ay tila laging gising. Ngunit para kay Divine, ang bawat araw ay parang paulit-ulit na tanong sa sarili: Kaya pa ba niyang tiisin ang lahat para sa kaunting pag-asa?

Isang hapon habang nagmamadali siyang naglalampaso sa pantry ng mga staff, bigla na lang may kumalabog sa tawa ang isang grupo ng mga kasamahang janitress.

“Hoy Divine,” ani Melba habang ngumunguya ng tinapay. “Totoo ba ‘yung sabi ni Ate Vangie? Ikaw daw ang pinagkatiwalaang mag-alaga sa bulag na anak ng Donya?”

Isang kasamang lalaki ang sumabat. “Alagaan lang ang bulag na anak ng Donya? Bagay sa’yo ‘yan. Tagalinis ka lang naman.”

Nagkatawanan silang lahat. Hindi pa nakuntento, muling bumanat ang isa. “Eh baka nga ‘pag nakita ka ng anak, lalong mabulag!”

Napahinto si Divine. Hawak pa niya ang basang mop. Namumuo ang luha sa gilid ng kanyang mga mata pero mabilis niya itong pinigilan. Hindi niya nauunawaan ang sinasabi ng mga kasamahan niya.

“Wala silang alam Divine,” mahinang bulong niya sa sarili. “Hindi nila alam ang pinagdadaanan mo.”

Sa sulok ng silid, nakaupo si Donya Soledad. Tahimik na pinagmamasdan ang lahat. Hindi siya namukhaan agad ng mga staff sapagkat hindi siya karaniwang pumapasok sa mga lugar kagaya ng pantry. Ngunit naroon siya, nakaupo lamang. Tangan ang kanyang maliit na bag. Pinapanood kung paanong minaliit ang isang batang babae na minsan niyang nakasabay sa panalangin.

Pagkalipas ng ilang oras, tinawag si Divine sa opisina ng direktor ng ospital. Sa loob ay naroon si Donya Soledad. May kaayusan sa anyo subalit may bakas pa rin ng pag-aalala sa kanyang mukha.

“Upo ka iha,” wika niya.

Tahimik na sumunod si Divine.

“Hindi ko nagustuhan ang narinig ko kanina,” panimula ng Donya. “Walang sinuman ang may karapatan na maliitin ang trabaho mo. Kahit gaano pa kababa sa tingin ng iba. Ang paglilinis ay hindi lamang mahalaga, ito ay marangal.”

Napatingin si Divine sa kanyang mga palad na magaspang, tuyot, may gasgas.

“Tao lang naman po ako, Ma’am,” sagot niya. “Sanay na rin po akong pagtawanan.”

“Hindi ka dapat masanay, Divine.”

May ibinuklat si Donya Soledad mula sa kanyang folder. Isang kontrata, isang tanong.

“Alagaan mo ang anak ko, Divine. Kapalit ng 3 milyon.”

Napasinghap si Divine. “3 milyon po?”

Tumango ang Donya. “3 million para sa’yo. Kailangan niya ng makakasama. Isang taong may malasakit. Hindi nurse, hindi therapist. Isang taong may totoong puso. Isa kang simpleng babae. Pero sa lahat ng nakita ko sa ospital na ‘to, ikaw lang ang nagpakita ng malasakit. Kahit hindi mo alam kung sinong iniiyakan ko sa chapel.”

Namutla si Divine, napatingin sa kontrata. Isang pangalan: Rafael Antonio M. Alcantara. Bulag. Anak ng Donya.

Iyun pala ang lalaking nasa ICU. Iyun pala ang dahilan ng mga dasal ng matandang babae na ngayon ay nasa harapan niya, nag-aalok ng perang kailanman hindi niya inakalang mahahawakan niya.

“Pero Ma’am, wala po akong alam sa pag-aalaga. Wala po akong karanasan.”

“I don’t need experience,” mahinang sagot ng Donya. “I need sincerity. At nakita ko ‘yan sa’yo.”

Tahimik si Divine. Tatlong milyon. Makakaalis siya papuntang Taiwan. Eh baka nga hindi niya na kailanganin pa. Dahan-dahan niyang itinabi ang kanyang pangamba. Wala siyang luho sa buhay pero meron siyang pangarap.

Ang bahay ng mga Alcantara ay para bang ibang mundo. Gintong railings, marmol na sahig, chandelier sa bawat hallway. Mismo ang hininga ni Divine ay tila natabunan ng takot at kaba.

“Saan po ako matutulog?” tanong niya sa butler.

“Ah, may guest room po sa tapat ng kwarto ni Sir Ralph. Nandoon yung intercom para kung kailangan ka niya, madali kang makalapit.”

Kinabahan siya. Bago siya pumasok sa silid ng binata, inalala niya ang bilin ng donya.

“Hindi siya palakibo. Magagalitin siya mula nang mawala ang paningin niya. Pero anak ko pa rin siya. Sana kahit papaano, mapalambot mo ang puso niya,” paalala nito.

Pagbukas niya ng pinto, naamoy agad ni Divine ang halimuyak ng mamahaling pabango na haluan ng ospital at gamot. Sa kama, nakaupo si Ralph. Gwapong-gwapo. Maputi ang balat, makapal ang kilay. At kahit hindi kita ang mga mata, parang may kwentong gustong ilahad ang kanyang anyo.

“Sinong nandiyan?” malamig na tanong nito.

Hindi agad nakasagot si Divine. Parang natutulala sa karisma ng binata kahit hindi ito tumitingin.

“Ako po si Divine. Ako po ang magiging tagapag-alaga ninyo.”

“Tagapag-alaga?” mariing sabi ni Ralph. “Bakit ako kailangang alagaan? I’m not a vegetable!”

“Hindi naman po sa gano’n,” mahinang sagot niya. “Gusto lang po siguro ng pamilya niyo na may kasama kayo. May kakampi.”

Tahimik. Ilang saglit pa, tumawa si Ralph. Mapait. Magaspang.

“Malas mo. Ako ang aalagaan mo. Bulag. Masungit. Wasak.”

Pero hindi umalis si Divine. Tumango lang siya tsaka mahina pero matatag na sumagot. “Hindi po ako naghahanap ng swerte. Basta kailangan lang ako, narito po ako.”

At doon sa silid na iyon, nagsimula ang isang tahimik ngunit marahang paglapit ng dalawang kaluluwang parehong sugatan. Isa sa kanila nawalan ng paningin. Ang isa naman matagal na ang hindi nakikita ang mundo.

Maagang gumising si Divine kinabukasan. Hindi siya sanay sa malambot na kutson o sa katahimikan ng kwartong may aircon. Sanay siya sa simpleng higaan, ingay ng kalsada, at amoy ng panghapong ulam sa karinderya. Ngayon, tanging tiktak ng mamahaling orasan at mabangong linen ang bumabalot sa kanya. Nakahanda na ang kanyang uniporme. Hindi panlinis, kundi simpleng blouse at palda na ipinasadya ng donya.

“Kahit tagapag-alaga ka, gusto ko pa ring may dangal ang itsura mo,” anito kahapon.

Hawak ang tray ng almusal, dahan-dahan siyang pumasok sa silid ni Ralph. Maaga pa ngunit gising na ito, nakaupo sa kama, nakatingin sa kawalan.

“Kape,” mahinang sambit ni Divine.

“Akala ko ba alaga? Hindi waitress?” sarkastikong sagot ng binata.

Hindi naman nagpahalata ng inis si Divine. Maingat niyang inilapag ang tray sa mesang malapit sa kama.

“Ayaw mo po ng kape, sir?”

“Huwag mo nga akong sir-sirin! Wala kang boss dito. Ikaw ang binayaran para bantayan ang isang inutil!”

Napayuko si Divine. Ngunit sa kaloob-looban niya, pinilit niyang alalahanin ang dahilan kung bakit siya narito. “Kung ayaw mo po ng kape, pwede po akong kumuha ng gatas o juice.”

“Anong kulay ng tray?”

Natigilan si Divine. “Po?”

“Anong kulay ng tray?” ulit ni Ralph. “Alam ko namang hindi mo ako maiintindihan. Kayo, kapag bulag na ang tao, akala niyo wala nang utak.”

Hindi agad nakasagot si Divine pero pinilit niyang sagutin ang tanong. “Berde po. Berde at puti.”

“Mabuti. At least alam kong hindi ka pa tanga.”

Pilit ngumiti si Divine. “Kung berde ang tray, ibig sabihin good mood ako, kasi iyun po ang paborito kong kulay.”

Hindi niya alam kung bakit niya sinabi ‘yon. Baka para lang matunaw ang lamig sa pagitan nila. Pero nananatili ang katahimikan.

Paglingon niya, napansin niyang basag ang isang picture frame sa may cabinet. Kinuha niya ito at pinunasan. Isang lumang larawan, isang batang Ralph. Siguro edad pito, nakaakbay sa mga kaibigan. Malambing ang ngiti nila.

“Huwag mong galawin ‘yan!”

Nagulat siya. Kahit hindi nakikita, alam ng binata kung anong bahagi ng kwarto ang pinuntahan niya.

“Pasensya na po, may basag lang na salamin.”

“Hayaan mo na. Masanay kang basag.”

Hindi na siya sumagot. Marahang itinabi ang larawan. Pinulot ang ilang gamot mula sa tray.

“Oras ng gamot.”

Tahimik lamang si Ralph. Hindi siya gumalaw. “Hindi ako lalagok ng gamot na hindi ko nakikita kung ano.”

“May label naman po. Ibuprofen. Pantanggal ng sakit ng katawan.”

Tumawa si Ralph. Mahina pero may pait. “Pantanggal ng sakit ng katawan… May gamot ba sa sakit ng kaluluwa?”

Napayuko si Divine. Gusto niyang magsalita. Gusto niyang sabihin na alam niya rin kung paanong masaktan, kung paanong mawalan, kung paanong magdasal gabi-gabi nang wala namang kasiguraduhan kung may tumirinig ba talaga. Pero pinili niyang manahimik.

“Wala pong gamot sa gano’n eh. Pero may dasal.”

Natigilan si Ralph. “Dasal?” panunuya niya. “Yung iniiyak mo sa chapel?”

Napalingon si Divine. “Paano mo po nalaman?”

“Mom told me. She was bragging about how faithful you are.” Hindi siya sigurado kung insulto ba iyon o biro. Ngunit sa pagkakataong iyon, ngumiti si Divine.

“Kung nakakatulong po ang pagdadasal, sana po makabuti ako sa inyo.”

Lumipas ang mga araw na parang palaging tanong kung tatagal ba si Divine. Si Ralph ay patuloy sa pagiging malupit, masungit, at papansin lang. May pagkakataong sadyang pinapabagsak ang kanyang tubig para makita kung sino ang masisisi. Minsan ay hindi sumasagot kapag tinatanong kung may gusto. Minsan sobrang tahimik, akala mo may masamang iniisip.

Pero si Divine, hindi umaatras. Tahimik lang siya kapag pinapagalitan. Ngumingiti pa rin sa umaga. Dinadalan pa rin ang paboritong tsokolate sa hapon kahit hindi kumakain si Ralph.

“Ba’t mo ba ginagawa ‘to?” tanong ng binata isang gabi habang binibigyan siya ng bitamina.

“Kasi po kailangan niyo po ng kasama, at kailangan ko rin ng trabaho.”

“Trabaho lang ba talaga?”

Tumango si Divine. Pero sa puso niya, unti-unti ay may namumuong awa. Hindi dahil sa bulag siya, kundi dahil sa lungkot sa tinig nito. Hindi sakit ang nagpapabigat kay Ralph kundi ang tahimik na kawalan ng tiwala sa mundo. Sa bawat pagdapo ng kamay niya sa braso ng binata, pakiramdam ni Divine may halong init at lamig na dumadaloy. Init ng damdaming pilit isinusuko. Lamig ng pusong matagal nang sarado.

Isang gabi, inabot sila ng brownout. Tumigil ang lahat ng makina sa bahay. Tanging emergency lights ang gumagana. Nagising si Ralph. Kinakabahan.

“Bakit tahimik? Divine?”

“Ah, brownout po. Nandito po ako.”

“Huwag mo akong iiwan,” mahina ang tinig at halos pabulong. Hindi inaasahan.

“Hindi ko po kayo iiwan,” sagot naman ni Divine. Lumapit siya sa kama, naupo sa gilid. Hinawakan ang kamay ni Ralph.

“Bakit ka ba ganyan?” tanong ng binata, halos pabulong.

“Gano’n po saan?”

“Ang bait mo. Hindi mo ako kilala pero nandito ka. Parang kahit bulag ako, ikaw lang yung hindi lumalayo.”

Hindi sumagot si Divine. Tanging kamay lang niya ang sumagot. Mahigpit na hawak. Mahigpit na pangakong hindi sasaktan. At sa loob ng katahimikan, sa loob ng dilim, doon unang naramdaman ni Divine na sa kabila ng lahat, ang puso ni Ralph ay hindi ganap na sarado. Baka… baka unti-unti na rin itong natututong tumibok muli.

“Napadalas yata ang hawakan ng kamay ng tagapag-alaga at ng bulag na anak? Yung yakap sa garden? Baka naman iba ‘yun ha? Alam mo na, kapag babae’t lalaki, iisa ang bubong, may nararamdaman na ‘yan.”

Nagkalat ang bulungan sa bawat sulok ng mansyon—mula kusina, bodega, hanggang sa likod ng hardin kung saan madalas maglakad si Divine at Ralph tuwing hapon. Ang chismis ay parang usok na hindi mapigil. Ngunit sa gitna ng mga mata at bibig na mapanuri, nananatiling tahimik si Divine. Tahimik pero matatag. Hindi niya pinansin ang mga bulungan. Hindi niya sinagot ang mga parinig dahil alam niya sa puso niya, iba ang ugnayan nila ni Ralph. Malalim, masalimuot, at hindi kayang unawain ng basta lang nanonood.

“Bakit mo ginagawa ‘to Divine?” tanong ni Ralph habang nilalakad nila ang gilid ng pond. Bitbit niya ang baston, ngunit hindi niya iyon gaanong ginagamit dahil palagi siyang inaakay ni Divine.

“Anong ‘to?” tanong ni Divine habang inaalalayan ang hakbang ng binata.

“Oo. Yung araw-araw mo akong sinasamahan. Bawat hakbang, bawat pagkain, bawat lakad, bawat paghinga… para kang anino.”

Napahinto si Divine. Saglit siyang tumingin sa mga koi sa pond habang ang ilaw ng araw ay naglalaro sa mukha ni Ralph. “Kasi gusto ko kayong mabuhay ulit. Hindi lang basta mabuhay kundi mamuhay.”

“Eh wala akong mata. Paano?”

“Pero may puso po kayo. At isip. At tapang.”

Tumahimik si Ralph. Sa unang pagkakataon, walang sagot ang bibig niya. Ngunit sa kanyang pagyakap ng hangin, alam niyang ang damdamin niya ay nagigising sa mga salitang hindi pa niya nabibigyang pangalan.

Dumating ang araw na kinausap ni Ralph ang kanyang mga magulang.

“Gusto kong bumalik sa trabaho.”

Napatigil si Donya Soledad at Don Antonio. Magkaagaw sila ng tingin.

“Anak, hindi mo kailangang pilitin ang sarili mo. Mayaman ka. May katiwala kang may kaya.”

“At hindi po ako bulag sa loob. Bulag lang ang mata ko. Hindi ako inutil.”

Matagal bago sumagot ang donya. “Kahit mahirap, kung ‘yan ang gusto mo, susuportahan ka namin. Pero kailangan mo ng gabay. Hindi madali ang mundo ng isang kagaya mo.”

“May Divine naman ako.”

Simula noon, naging mas aktibo si Ralph. Binigyan siya ng home office. May audio software para sa mga reports, voice-to-text para sa email. At syempre, palaging si Divine ang katabi. Siya ang mata ni Ralph. Ngunit higit pa roon, siya ang kanyang sandalan.

Bawat presentasyon, sinasamahan siya ni Divine. Bawat biyahe, kasama siya. Minsan sa Baguio, minsan sa Cebu, minsan kahit sa Maynila lang. Palaging may kamay na humahawak sa kanya habang tinatahak nila ang dilim. At sa bawat paglalakbay na iyon, mas lumalalim ang hindi nila masabing koneksyon.

Isang gabing malamig sa isang rooftop ng hotel sa Tagaytay, kung saan sila pansamantalang naka-check-in para sa isang business convention. Habang iniinom ni Ralph ang mainit na tsokolate, tinanong niya si Divine.

“Kung hindi mo ako inaalagaan ngayon, nasaan ka kaya?”

“Hmm… siguro po nasa Taiwan na, nagtatrabaho sa factory. Kung saan man, siguradong malayo sa tanawin na ito.”

“Tanawin? Yung tanawin ng gabi, ilaw, hangin, katahimikan… Yung mga bagay na hindi mo makikita pero mararamdaman mo.”

Tahimik si Ralph, huminga ng malalim. “Ayoko nang isipin kung anong itsura mo.”

“Bakit po?”

“Kasi kapag hindi ko alam ang itsura mo, mas nararamdaman kita. Hindi ko kailangang umasa sa mata para malaman kung gaano kakabuting tao.”

Napangiti naman si Divine. Ngunit sa kaloob-looban niya, parang may pumipintig nang mabilis sa dibdib.

Sa pag-uwi nila sa Maynila, lalong umingay ang bulungan sa mansyon. Parang nagkaka-developan na talaga sila. Baka hindi lang talaga tagapag-alaga ‘yan. Baka love story na. Ngunit sa tuwing tatanungin si Divine ng mga kasambahay, ngumiti lang siya.

“Wala pong gano’n. Kaibigan ko lang po siya.”

At si Ralph, kapag tinutukso ng nurse or family friend: “Ako? Eh bulag ako. Anong mapapala niya sa akin?”

Ngunit kahit pa gano’n ang sinasabi nila, sa tuwing tahimik ang gabi, madalas mahuli ni Donya Soledad ang anak niyang nakangiti habang nakikinig kay Divine na nagkukwento.

“Kwentuhan mo pa ako,” hiling ni Ralph minsan habang nakahiga sa kama.

“Ano pong gusto ninyo?”

“Kahit ano man, basta galing sa’yo.”

At nagpatuloy nga si Divine sa pagkukwento tungkol naman sa kanyang mga pangarap sa simpleng buhay. At habang nagsasalita siya, nararamdaman niya na may tinatahak silang daan. Hindi pa pag-ibig, pero hindi rin basta kaibigan. 100% puno ng pakiramdam, katahimikan, at pangarap.

Isang gabi habang pinupunasan ni Divine ang pawis ni Ralph matapos ang physical therapy, napatingin ito sa kanya.

“Divine…”

“Po?”

“Bakit hindi mo ako tinatakbuhan?”

“Bakit ko naman po kayo tatakbuhan?”

“Dahil wala akong maibigay. Wala akong mata. Wala akong nakikita. Hindi ako normal.”

Ngumiti si Divine. “Wala po kayong mata, pero may direksyon kayong tinatahak. Wala kayong nakikita pero marunong kayong makinig. At sa lahat po ng wala, narito ako para punan.”

Tumigil ang mundo ni Ralph sa sagot na iyon. At sa gitna ng katahimikan, narinig nila ang tibok ng puso nila—mabilis, hindi sigurado, pero totoo.

Mas naging masigla ang araw ni Ralph. Sa tulong ni Divine, unti-unti siyang muling nakatayo, hindi lamang sa pisikal kundi sa emosyonal at mental. Bumalik siya sa mga meeting, sa mga business events, sa mga simpleng lakad sa mall, sa art exhibits. Kahit hindi niya na ito makita, ramdam niya ang mundo sa piling ni Divine. At sa bawat hakbang niya, naroon ang kamay na gabay.

Isang Sabado ng hapon, inimbitahan si Ralph bilang honorary speaker sa isang event ng mga social entrepreneurs. Sa kabila ng kanyang pagkabulag, iginagalang pa rin siya sa larangan ng business innovation. Tinanggap niya ang imbitasyon sa kondisyong kasama si Divine.

Habang sinusuot niya ang kanyang puting polo, tinulungan siya ni Divine sa pagkakaboto nito.

“Ready ka na po ba?” tanong ng dalaga habang pinapantay ang kwelyo niya.

“Hindi ko alam,” sagot ni Ralph. “Pero kapag kasama kita, parang hindi ko naman kailangan maging handa dahil alam kong sasalo ka.”

Ngumiti si Divine pero hindi siya nagsalita. Tulad ng dati, itinago niya sa ngiti ang sariling damdamin.

Sa event, maraming tao. Maliwanag, maingay, matao. Kumakaway ang mga bisita. Nangibabaw ang mga flash ng camera at lumalapit ang mga reporter.

“Ralph, right here! Look this way! Sir Ralph, how does it feel to be back in the scene?”

Hawak ni Divine ang braso niya. Pinoprotektahan siya sa mga nagtutulakan. Pero isang segundo lang ng pagkalito, isang maling hakbang, at biglang may nangyari. May cameraman na umatras. Hindi namalayan ang paparating na si Ralph. Nabangga siya. Nabitawan ni Divine ang pagkakahawak. Tumama ang katawan niya sa gilid ng stage. Sa isang iglap, nagdilim ang paligid para sa lahat, lalo na kay Divine.

“Ralph!”

Walang pag-aalinlangan, tumakbo si Divine papunta kay Ralph na ngayon ay nakaupo sa semento. Nangangatog ang tuhod, nagdagsaan ang mga tao, nagkagulo. Pero sa gitna ng lahat ng ‘yon, isang boses lang ang narinig ni Ralph.

“Ralph, nito ako. Hinawakan ko ulit ang kamay mo. Huwag kang matakot.”

Humigpit ang kapit ni Ralph sa kamay niya. Nanginginig. “Akala ko… akala ko mawawala ka.”

“Hindi. Hindi kita iiwan.”

Sa ambulansya habang sinusuri si Ralph, hinawakan ni Divine ang kamay niya. Tuloy ang paghinga ni Ralph. Pero dama niya ang tensyon sa katawan nito ay hindi dahil sa sugat kundi sa takot. Sa pangambang muling malugmok sa kawalan.

Pagdating sa ospital, nilapatan ng paunang lunas si Ralph. Walang fracture pero may mga pasa at pananakit ng kalamnan.

“Walang malalang pinsala,” sabi ng doktor. “Pero mukhang na-trauma siya sa nangyari. Iwasan po muna ang matataong lugar.”

Pagkauwi nila sa mansyon, hindi umalis si Divine sa tabi niya. Ilang araw siyang tahimik, wala ang dating sigla. Hindi siya sumasagot kapag tinatawag. Pero isang gabi habang pinapalitan ni Divine ang compress sa likod niya, nagsalita siya.

“Akala ko okay na ako. Pero sa isang iglap lang, para akong walang silbi ulit.”

Hinawakan ni Divine ang kamay niya. “Hindi mo kailangan maging malakas araw-araw.”

“Pero pinipilit kong maging okay kasi alam kong pinipilit mo ring maging okay para sa akin.” Napatingin si Ralph sa direksyon ng boses niya. Malumanay. “Pwede bang kahit isang gabi lang, magpahinga ako sa’yo?”

Hindi na nagsalita si Divine. Umupo siya sa gilid ng kama. Hawak pa rin ang kamay ng binata. At doon, habang ang buong mansyon ay natutulog, habang ang mga ilaw ay naka-dim, habang ang oras ay tila huminto, ay tahimik na humiga si Ralph. Ang ulo ay nakasandal sa balikat ni Divine.

Kinabukasan, nakita ni Donya Soledad ang dalawa sa veranda. Si Ralph nakangiting muli at si Divine nakatingin sa langit. Parang nagpapasalamat.

“Salamat kasi hindi mo ako…” bulong ni Ralph.

“Totoo rin naman po na kayo ang dahilan kaya hindi ko naisipang umalis.”

Makulimlim ang langit nang dumating sila sa ospital. Walang ulan pero tila nanganganib bumagsak anumang sandali. Tahimik si Ralph habang hawak ni Divine ang kanyang braso, marahang ginagabayan papasok ng building. Sa bawat hakbang ay kasabay ang pintig ng kaba. Hindi lamang para sa kanya kundi para na rin kay Divine na sa kabila ng lahat ay pilit na ngumingiti.

“Mr. Alcantara, please proceed to the Ophthalmology diagnostics,” anunsyo ng nurse.

Sa loob ng klinika, may katahimikan. Ang klaseng katahimikan na tila bago sa puso ni Ralph—hindi ito kawalan kundi isang uri ng tahimik na pag-asa. Sumalang siya sa iba’t ibang tests. Ilang beses siyang tinanong. Ilang ilaw ang sinubukan ipatingin sa kanya. At sa isa sa mga tests, bigla siyang nagsalita.

“Doc, parang may flash. Parang liwanag.”

Tumigil ang doktor at napatingin sa screen. At saka muling tumingin kay Ralph. “Flashes of light? Sigurado ka?”

“Hindi po ako sigurado pero parang oo. Hindi ko alam kung guni-guni ko lang.”

Lumapit ang doktor at kinumpirma ang mga readings. “Mr. Alcantara, this is actually a good sign. That means the nerve damage may not be total. There’s still signal. It’s weak but it’s there.”

Napahawak si Ralph sa upuan. “What do you mean, Doc?”

“We’re saying may posibilidad na maibalik ang paningin mo. With the right procedure. Kung mag-respond ang katawan mo, we might be able to restore your vision.”

Hindi agad nakapagsalita si Ralph ngunit sa gilid ng kanyang katahimikan, isang munting boses ang pumasok.

“Ralph, did you hear that?” si Donya Soledad. May halong luha ang ngiti.

Napalingon si Ralph sa direksyon ng tinig niya sabay tango. “I heard. I might see again.”

Napaluha na rin si Donya Soledad. Si Don Antonio bahagyang napatigil sa paghinga. Ngunit sa gitna ng pagdiriwang, dumagdag ang isang paalala.

“But,” singit ng doktor, “it won’t be immediate. We’ll have to wait. Your body needs to stabilize. We need to do more observation before we proceed to the surgery.”

Parang biglang bumigat ang hangin. Napakapit si Ralph sa upuan. “Wait again? Haven’t I waited long enough, Doc?”

“Mr. Alcantara, I understand your frustration but this isn’t about your sight alone. Your nervous system needs to be fully prepared otherwise we risk losing what’s slowly returning.”

Biglang tumayo si Ralph. Hindi naghintay pa. “Ayoko ng wait! Ayoko ng puro pangako!”

“Ralph!” tawag ni Divine.

Pero mabilis na lumabas ng klinika si Ralph. Humabol ang mga magulang niya. Humakbang na rin si Divine. Ngunit bago siya makalabas, pansamantalang napatigil ang doktor.

“Miss, your arm… Napa-check mo na ba ‘yan?”

Nagulat si Divine. Bahagyang nakalitaw ang pasa sa kaliwang braso. Bunga ng pagkakabangga sa stage ilang linggo na ang nakalipas. Agad niya itong tinakpan.

“Ah, wala po ito.”

“I insist,” sagot ng doktor, seryoso ang tono. “You should get that checked. Alam mo naman siguro, the Alcantara family owns more than half of this hospital. I’m sure hindi ka bastusan kung i-refer ka namin sa oncology. Just to be safe.”

Napalunok si Divine at tumango. “Eh salamat po. Babalikan ko po ‘yan.”

Pero bago pa siya tanungin, may sumilip na nurse. “Ms. Divine, Sir Ralph is asking for you.”

Muli siyang ngumiti. Mabilis na nilimot ang takot at muling isinuot ang tapang para sa binatang nangangailangan sa kanya.

Pagdating nila sa mansyon, tahimik ang paligid. Sa veranda niya nadatnan si Ralph. Nakaupo, hawak ang tasa ng kape. Nakatingin sa kawalan, kaysa sa dilim. Ngunit naroon rin ang liwanag ng pag-asa sa kanyang tinig.

“Divine!” mahinang bulong niya. “Sa tingin mo magiging okay ba ako?”

Umupo si Divine sa tabi niya. Hindi niya agad sinagot. Pinakiramdaman niya muna ang ihip ng hangin. Ang langit na may bahid na bughaw sa likod ng ulap.

“Hindi ko alam kung kailan,” wika niya. “Pero naniniwala ako na magiging okay ka, kasi matapang ka. Mas matapang pa kaysa sa inakala ko.”

Napatawa si Ralph. “Hindi ako matapang. Takot nga ako na baka ‘pag nagkamali ang operation, tuluyan na akong hindi makakita.” Huminga siya ng malalim. “Pero alam mo ba kung anong mas kinakatakutan ko?”

“Ano?”

“Dumilat ako at wala ka na.”

Natahimik si Divine. Ang puso niya ay parang saglit na huminto. Ngunit sa mukha niya, mahinahong ngiti pa rin ang isinukli. “Hindi kita iiwan,” sagot niya. “Habang gusto mo pa ako nandito, hindi ako aalis sa tabi mo.”

Saglit silang natahimik hanggang sa muling magsalita si Ralph. Mahina pero malinaw.

“Gusto kong makita kang ngumiti, Divine. Gusto ko makita ang mukha mo. Yung mga mata mong palaging nakatingin sa akin. Gusto kong makita ka.”

Sa ilalim ng dapit-hapon, habang ang langit ay unti-unting nagpapalit ng kulay, habang ang lamig ng hangin ay humahaplos sa kanilang balat, may mga bagay na hindi kailangang sabihin. Hindi pa ito ang simula ng pag-ibig. Ngunit ito na ang sandaling hindi na nila itinatanggi na may malalim silang pinanghahawakan. Liwanag, tiwala, at isang damdaming tahimik ngunit totoo.

“Ralph, tara na. Gusto mo bang lumabas ulit ngayong hapon?” malumanay na alok ni Divine habang nakaluhod, inaayos ang tali ng sapatos ni Ralph. Kita sa mukha niya ang pagod ngunit pilit niyang tinatakpan iyon ng ngiti.

Nagtaas naman ng mukha si Ralph. Bagama’t hindi niya makita ang kausap, dama niya ang init ng presensya ni Divine. “Sa park ulit?” tanong niya, may bahid ng pag-asa sa kanyang tinig.

“Oo, don sa may damuhan. Gusto mo ng hangin ‘di ba? Tsaka parang mas tahimik doon,” sagot ni Divine.

“Oo, gusto ko. Basta ikaw ang kasama ko,” sagot ni Ralph na bahagyang ngumiti.

Ngumiti rin si Divine. Pilit ngunit buo. Subalit habang tinatahak nila ang pasilyo palabas ng mansyon, mahigpit ang kapit niya sa braso ni Ralph. Hindi lang upang gabayan nito kundi upang suportahan ang sarili niyang nanghihinang katawan. Sa bawat hakbang, parang may kumakalas na litid sa kanyang bewang. Kumakapit ang kirot sa balakang. Gumagapang sa kanyang gulugod at humihigpit sa mga hita’t binti.

Hindi lang ito pagod, alam niya. Ramdam niyang may mali sa katawan niya. Noong mga nakaraang linggo, pinilit niyang iwasan ang katotohanan. Inakala niyang karaniwang sakit lang ang lahat. Baka kulang lang siya sa tulog o baka sobrang pagod lang sa pagbabantay kay Ralph. Ngunit sa bawat araw na lumilipas, dumarami ang pasa, ang pamumutla, ang pananakit, at ang pag-ubo na may halong dugo.

Minsan habang inaakay niya si Ralph pababa ng hagdan, biglang nadulas si Ralph at napakapit ng mahigpit sa kanyang braso. Napasinghap si Divine. Nanlaki ang mga mata sa tindi ng sakit. Hindi siya umiyak pero parang may tumusok sa laman niya.

“Masakit ba? Sorry, hindi ko alam kung gaano kahigpit ang hawak ko,” agad na tanong ni Ralph na may halong pag-aalala.

Napakagat-labi si Divine. Ayaw niyang makita ni Ralph ang pagkirot ng kanyang mukha. “Hindi, okay lang. Natapakan mo lang yung tsinelas ko,” pagsisinungaling niya sabay ngiting pilit.

Ngunit ang totoo, ang buong braso niya ay binabalot ng mapupulang pasa na para bang bawat haplos, bawat dampi ay isang paalala ng sakit na ayaw niyang harapin. Wala ni isang nakakahalata. Hindi ang mga kasambahay. Hindi si Donya Soledad. Hindi si Ralph. Isa siyang tahimik na saksi sa sariling pagbagsak. Tahimik kasi ayaw niyang maging pabigat sa kahit kanino.

May mga araw na hindi siya makabangon agad sa kama. Ginigising siya ng lagnat, ng panginginig, ng ubo, ng sakit sa mga kasu-kasuan. Ngunit pilit pa rin siyang tumatayo. Sapagkat sa kabilang silid, may isang taong umaasa sa kanya. May isang taong kailangan siya.

“Okay ka lang ba Divine?” tanong ni Donya nang minsang napansin ang pamumutla niya habang nagsasalin ng tasa.

“Ah opo Donya. Siguro kulang lang po ako sa tulog. Hindi ko naman po pinababayaan ang trabaho ko,” sagot niya na mabilis at magalang. Sa paglipad ng mga mata sa sahig, itinatago ang pagod.

Pero ang totoo, sa drawer sa kanyang silid, may isang sulat mula sa ospital. Diagnosis mula sa oncology department: Acute Lymphoblastic Leukemia. Stage 2. Isang suntok.

Tuwing naglalakad sila ni Ralph sa hardin, tuwing inaakay niya ito sa paligid ng mansyon, palagi itong humahawak sa kanya. Sa balikat, sa bewang, sa kamay. At sa bawat haplos, ramdam niya ang pait hindi lang sa katawan kundi pati sa puso. Pilit niyang nilalabanan. Sa tuwing sasandal si Ralph sa kanya, mas matatag ang tingin niya. Mas matamis ang ngiti. Hindi siya pwedeng magpahiwatig. Hindi siya pwedeng bumigay.

“Divine,” ani Ralph isang gabi habang nakaupo sila sa veranda. Tahimik na pinakikinggan ang hampas ng hangin sa mga halaman. “Paano mo nagagawa ‘to?”

“Yung ano po?” tanong niya, may banayad na takot sa tinig.

“Yung lagi mong pagtawa. Pagpapalakas ng loob. Ang liwanag mo habang ako nasa dilim pa rin.”

Hindi siya agad nakasagot. Tumingin siya sa langit, sa mga bituin, sa buwan na para bang doon siya humuhugot ng lakas.

“Kasi ho naniniwala ako may dahilan ang lahat. At kung kaya kong magsilbing mata mo, kahit panandalian lang, gagawin ko hangga’t kaya ko.”

Walang sagot si Ralph pero napansin ni Divine ang pangingilid ng luha nito. Ang paminsan-minsang pagpisil sa kanyang kamay. Hindi niya alam kung bakit naiiyak si Ralph. Ngunit siya mismo, gusto na rin sanang umiyak. Kung pwede lang, kung hindi lang siya kailangang maging matatag.

Makaraan ng ilang araw, kinausap siya ni Donya Soledad habang nasa sala.

“Divine, sa tingin ko malaki ang naitulong mo kay Ralph. Malapit na ang operasyon, marahil panahon na para makapagpahinga ka na rin.”

Napalingon si Divine. Pilit ang ngiti. “Donya, kung hindi niyo po mamasamain, gusto ko pa pong manatili. Hindi pa po tapos ang tungkulin ko. Ayoko pong iwan si Ralph.”

Naguguluhan ang Donya. “Hindi ka ba napapagod?”

Napabuntong-hininga si Divine. “Nakakapagod po, pero hindi ko kayang hindi siya gabayan. Hindi pa ngayon. Hindi habang hindi pa siya nakakakita.”

Sa di kalayuan, mula sa anino ng pasilyo, narinig ni Ralph ang lahat. Hindi siya kumibo, hindi siya gumalaw. Ngunit sa kaniyang dibdib, may bigat na umalalay. Parang may unti-unting bumabalot na takot na kahit wala siyang nakikita, dama niyang may sinasabi si Divine. Ayaw niya rin mawala si Divine.

Gabi iyon habang nakahiga si Divine sa kanyang silid, inubo siya ng malalim. Isang ubo na hindi niya napigil. At sa bawat pag-ubo, ramdam niya ang dugo sa kanyang lalamunan. Tumulo iyon sa panyo. Malapot, pula, mabigat. Hindi siya sumigaw. Hindi siya humingi ng tulong. Nilinis niya ang sarili. Pinunasan ang bibig at tahimik na lumuhod sa paanan ng kama. Nagdasal siya. Sa gitna ng katahimikan, pinikit niya ang mga mata at bumulong.

“Panginoon, kung pwede pa, hayaan niyo muna akong manatili. Kailangan ako ni Ralph. Kahit kaunting panahon pa.”

Hindi pa siya pwedeng bumitaw. Hindi pa siya pwedeng mawala. Hindi habang kailangan pa siya ni Ralph.

“Ralph, kung mahalaga ako sa’yo, kung gusto mong magsimula tayong muli, kung gusto mong makita ang mundo… pakiusap lang. Subukan mo. Ipaggamot mo ang mata mo.”

Tahimik si Ralph at nasa ilalim sila ng punong mangga sa bakuran. Habang malamig ang simoy ng hangin, nakaupo siya sa bangkong kahoy. Si Divine naman ay nakaluhod sa harap niya. Hawak-hawak ang kamay niya na tila ayaw pakawalan.

“Bakit mo ba gustong makita ko ang mundo, Divine?” mahinang tanong ni Ralph. “Eh ikaw na nga ang mundo ko.”

Napakagat-labi naman si Divine. Kinakabahan siya dahil alam niya, wala namang maraming araw. Dahil nararamdaman niyang unti-unti na siyang nauupos tulad ng kandila sa altar ng kanyang panalangin.

“Dahil kung maglaho man ako balang araw, gusto kong kahit minsan nakita mo ako sa sarili mong mga mata. Hindi dahil sa gabay ko, hindi dahil sa boses ko, kundi dahil ginusto mong lumaban para sa sarili mo, para sa atin.”

Natigilan si Ralph. Humigpit ang hawak niya sa mga daliri ni Divine. Sa loob ng ilang segundo, bumigat ang paligid. Ngunit sa huli, tumango siya.

“Sige, gagawin ko. Dahil gusto rin kitang makita.”

Maagang gumising si Divine. Kahit may lagnat, kahit may panginginig sa mga binti, pinilit pa rin niyang bumangon. Hinatid niya si Ralph sa ospital. Tila walang sakit. Tila walang bahid ng takot. Ngunit sa loob-loob niya, kumakabog na ang puso. Mahirap huminga. Ang katawan niya ay lumalaban na.

“Handa ka na?” tanong niya kay Ralph habang hinihintay sila ng doktor.

Ngumiti naman si Ralph. “Hindi ko alam kung anong unang bagay ang makikita ko pero sigurado ako kung sino ang gusto kong makita agad.”

Tumango lamang si Divine. Hindi niya kaya magsalita sapagkat sa dibdib niya may bumubulong: Sana kayanin ko.

Matapos ang operasyon, madilim pa ang paligid ni Ralph. Unti-unti, may liwanag. Mga aninong kumikilos. Liwanag na parang araw sa pagitan ng ulap. Hanggang sa unti-unting luminaw ang lahat. At sa kanyang harapan, may isang mukha. Isang pamilyar na mukha. Maamong mga mata, labi, ngiti. Maputla. Pawisan, nanginginig.

“Divine…” bulong niya na halos hindi makapaniwala. “Ikaw ba ‘yan?”

Ngumiti si Divine. Nangingilid ang luha. “Oo Ralph. Ako ‘to. Nakikita mo na ako.”

Tumulo ang luha ni Ralph. Gusto sana niyang yakapin si Divine. Ngunit bago pa man siya makagalaw, biglang pumuti ang mukha ng dalaga, natigilan ito. Parang nawala ang kulay sa balat. Nabitawan nito ang bulaklak na hawak. At bago pa man siya makapagsalita…

“Divine!”

Nahulog si Divine sa sahig na wala nang malay.

“Divine!” sigaw ni Ralph. Tumayo siyang bigla. Hinahanap ang direksyon ng tinig. At ngayon, hindi lang tinig ang meron siya kundi ang kabuuan ng imaheng bumagsak sa harapan niya.

Lumapit ang mga doktor. Gulat at pagkabigla ang bumalot sa buong silid.

“Severe drop in hemoglobin… possible internal bleeding… history of leukemia.” Rinig ni Ralph mula sa mga usap-usapan ng mga doktor.

Hindi siya makagalaw. Nakaupo siya sa gilid. Yakap ang sarili habang pinagmamasdan si Divine mula sa salamin ng ICU. Ngayon lang niya ito nakikita ng malinaw. At ngayon pa rin siya natuto kung paanong matakot ng tunay.

“Panginoon, huwag po muna. Ngayon pa lang po ako nagkaroon ng kulay sa buhay. Huwag niyo naman pong alisin kaagad.”

Kinagabihan, hindi na mapakali si Ralph. Sa kabila ng kanyang bagong paningin, tila bulag pa rin siya sa hinaharap. Naglakad siya pabalik sa kwarto ni Divine. Dala ang bulaklak na hindi nito naibigay. Inabot niya ito sa mesa. Dahan-dahang hinawakan ang kamay ng natutulog na dalaga.

“Bakit hindi mo sinabi?” mahinang tanong niya. “Bakit mo kinaya nang mag-isa?”

Tahimik si Divine. Payapa pa ang mukha ngunit palaban pa rin ang aura.

“Buksan mo ang mga mata mo Divine. Ako naman ang magliliwanag para sa’yo ngayon,” bulong niya.

At sa unang pagkakataon, si Ralph ang naging gabay.

Ang unang gabi pagkatapos ng operasyon ni Ralph ay hindi naging magaan. Oo, bumalik na ang kanyang paningin, ngunit sa halip na saya ang maramdaman, takot at pangamba ang bumalot sa puso niya. Si Divine ay nananatiling walang malay. Kinailangan siyang i-confine sa ICU. May mga tubo sa ilong, may karayom sa kamay, at puting ilaw sa silid na iyon ang nagbigay kay Ralph ng panibagong pagdanas ng dilim.

Doon niya unang nakita ang katawan ni Divine. Hindi na gaya ng dati. Maputla, payat, may mga pasa na sa braso, sa leeg, sa binti. Akala niya dati ay sapilitan lang ang pagod. Akala niya sobra lang sa trabaho. Hindi niya inakalang may isinasakripisyo palang buhay para sa kanya.

“Acute Lymphoblastic Leukemia Stage 2-3 progression,” paliwanag ng doktor kay Ralph at kay Donya Soledad kinabukasan.

“Matagal na po ba siyang may sakit?” tanong ni Donya na halatang gulat na gulat.

“Base sa records at tests, opo. Pero hindi siya nagpa-chemotherapy. Tila pinili niyang huwag itong ipaalam kanino man.”

Napayuko si Ralph. Nanlalambot ang mga tuhod. Parang sinisigawan ang puso niya ng isang tinig na matagal niya nang dapat narinig: Bakit hindi mo siya pinansin? Bakit ngayon mo lang siya nakita ng buo?

Sa tabi ng kama ni Divine, tahimik lamang si Ralph. Nakaupo, pinagmamasdan ang bawat segundo ng pagkatulog ni Divine. Huminga siya ng malalim. Tumingin sa kisame. Tumulo ang luha.

“Ngayon na kaya na kitang makita… Bakit parang mas gusto ko pang pumikit ulit?” mahina niyang bulong. “Ngayon ko lang nakita kung gaano ka nagsakripisyo, at ngayon pa rin kita maaaring mawala.”

Tumayo siya. Inayos ang kumot. Inilapit ang bulaklak na ibinigay niya kahapon. Ngayon ay medyo nalalanta na. Nilinis niya ang mukha ni Divine gamit ang bimpo. Kumuha ng lotion at pinahiran ng tuyong palad nito. “Divine, ako naman ngayon.”

Hindi bumubuti ang kondisyon ni Divine. May araw na nagigising siya, may araw na wala. Madalas nauubos siya ng dugo. Lumiliit ang posibilidad na ma-reverse ang kondisyon. Walang nakakatiyak kung tatagal pa ba siya ng ilang linggo o ilang araw na lang.

Si Ralph, na dati inaalagaan, ngayon siya na ang nasa tabi ni Divine. Hindi siya halos lumalabas sa ospital. Si Donya Soledad na mismo ang nag-aayos ng pansamantalang kwarto roon. Tuwing umaga siya ang nag-aabot ng gamot. Tuwing gabi siya ang nagpapatulog. At sa gitna ng lahat, lagi niyang iniisip: Kaya ko ‘to. Kaya ko rin siyang alagaan. Huwag lang siyang mawala.

Isang gabi, nagising si Divine. Maingay ang makina sa tabi. Mahina ang boses niya ngunit mulat ang kanyang mga mata. At unti-unting naglakad ang paningin niya sa silid hanggang sa makilala ang mukhang nasa tabi niya.

“Ralph,” bulong niya.

Mabilis na lumapit si Ralph. “Oh Divine, gising ka na.”

Ngumiti si Divine ng mahina. “Ang gwapo mo pala talaga,” sabay tawa na halos walang boses.

Napangiti rin si Ralph. Pero maya-maya pa ay napaiyak. “Bakit mo kasi hindi sinabi?” tanong niya habang hawak ang kamay ng dalaga. “Bakit mo tiniis mag-isa?”

“Akala ko hanggang doon lang ang panahon ko. Ayoko masaktan ka. Ayoko maging pabigat.”

Umiling si Ralph. “Hindi mo ba alam, sa bawat hakbang ko noon… Ikaw ang lakas ko. Ikaw ang liwanag ko. Ngayon na nandito na ako, ngayon na kaya ko nang mag-alaga, ako naman ang hahawak sa’yo. Ako naman ang magiging lakas mo. At Divine…”

Tumulo ang luha ni Divine. “Pwede ba ‘yon? Kahit wala na akong lakas?”

“Hindi ko kailangan ang lakas mo. Ang kailangan ko, ikaw.”

Hindi pa rin sigurado ang mga doktor kung makakaligtas ba si Divine. Kinakailangan ng agarang chemotherapy ngunit mahina na ang katawan niya. May option: Isang matapang na experimental treatment. Ngunit may panganib. Walang garantiya.

“Kahit anong kailangan gagawin namin,” sagot ni Ralph. “Basta may pag-asa.”

Tumingin ang doktor sa kanya. “May pag-asa pero hindi kami makakapangako.”

Tumango si Ralph. “Hindi ko kailangan ng pangako. Ang kailangan ko lang, siya. Isa pang pagkakataon.”

“Divine,” bulong ni Ralph. “Kung lalaban ka, lalaban din ako. Magkasama tayo. Magmula ngayon.”

At sa kauna-unahang pagkakataon, kahit manghina pa siya, nakita ni Divine ang sarili sa mga mata ni Ralph hindi bilang pasyente, hindi bilang tagapag-alaga, kundi bilang babaeng minahal ng buo.

Ang tunog ng eroplano ay tila alon sa hangin. Hindi malakas ngunit hindi rin tahimik. Sa loob ng private jet, nakahiga si Divine sa isang espesyal na kama habang hawak ni Ralph ang kanyang kamay. Sa kabila ng putlang kutis at manilaw-nilaw na mga mata, andoon pa rin ang ngiti. Mahina pero buo.

“Sa wakas, nakarating din tayo,” bulong ni Ralph habang inaayos ang kumot sa dibdib ng dalaga. “Ito na ‘yung pinaka-advance na hospital dito sa Europe. Lahat ng kailangan mo nandito.”

Hindi sumagot si Divine pero pinisil niya ang kamay ni Ralph. Isa, dalawang beses. Para bang sinasabi niyang: Salamat. Lalaban ako.

Nagsimula ang intensive treatment: chemo, blood transfusions, paghahanda para sa stem cell transplant. Minsan hindi na makabangon si Divine sa sakit ng katawan, nahihilo, naduduwal, nilalagnat. Ngunit hindi siya nag-iisa. Si Donya Soledad mismo ang sumasama sa kanila. Sa unang pagkakataon, lumambot ang kanyang boses. Lumambot ang kanyang puso.

Sa isang gabi ng mahihinang ulan, pumasok siya sa silid ni Divine at dahan-dahang umupo sa gilid ng kama.

“Divine,” mahina niyang tawag.

Napamulat si Divine. “Donya?”

Hindi siya sinagot agad ng matanda. Sa halip, kinuha nito ang kamay ng dalaga. Pinisil ito at saka tumingin sa kanyang mga mata.

“Alam mo bang survivor din ako ng cancer?” tanong ng Donya. Malumanay ngunit matalim ang titig.

Nanlaki ang mata ni Divine. “Talaga po?”

“Oo. Mga ilang taon ang nakalilipas. Breast cancer. Stage 2. Akala ko katapusan ko na pero hindi ako sumuko. Hindi ako nagpatalo.”

Tumulo ang luha ni Divine. Hindi niya inakalang sa likod ng matibay na tindig ni Donya Soledad ay may ganitong nakaraan.

“Donya, natatakot po ako.”

“Natural lang ‘yan. Pero kung may natutunan ako noon, ito ang pinakamahalaga: Ang katawan ay pwedeng manghina. Pero ang puso… ang puso ang huling sumusuko. Kaya laban iha. Kasi hindi lang para sa’yo ang laban na ‘to. Para sa lahat ng nagmamahal sa’yo.”

Niyakap ni Divine ang matanda. Mahigpit. Walang kahit anong bahid ng awtoridad sa pagitan. Puro damdamin na lang. Puro puso.

Tahimik ang silid. Nakabukas ang bintana. Pumasok ang malamig na simoy ng hangin mula sa Europa. Si Ralph nakaupo sa tabi ni Divine habang pinupunasan ang pawis sa noo nito.

“Ralph,” bulong ni Divine.

“Hmm?”

“Kung sakaling hindi ko kayanin… shh, huwag mong ituloy…”

Mabilis ang sagot ni Ralph na nanginginig ang boses. “Makinig ka lang sandali.”

Pilit na ngiti ni Divine. “Hindi ito pagsuko. Gusto ko lang… gusto kong malaman mo na kahit kailan hindi ako nagsisisi na ikaw ang pinili kong alagaan, na ikaw ang nakita ko kahit nung hindi mo pa ako makita. Divine, gusto kong maalala mo ako hindi dahil sa sakit ko kundi dahil sa pagmamahal ko sa’yo.”

Tumulo ang luha ni Ralph. Yumuko siya at hinagkan ang kamay ni Divine.

“Hindi kita makakalimutan. Hindi kita bibitawan. At kung pwede ko lang ilipat ang sakit na ‘yun sa akin, matagal ko nang ginawa. You’re half health… Pero habang may hininga ka, habang may pulso, maniniwala ako na may pag-asa pa, may bukas pa.”

Dumampi ang luha ni Ralph sa palad ni Divine. Mahina, tapat.

Handa na ang team ng doktor para sa stem cell transplant. Si Donya Soledad ay tahimik na nagdarasal sa chapel ng ospital. Si Ralph naman ay nasa hallway, nilalabanan ang kaba. Muling dumaan sa isip niya ang unang pagkakataong narinig niya ang boses ni Divine. Ang mga hakbang nila sa damuhan. Ang bawat hawak, ang bawat ngiti, bawat sakit na hindi niya naiintindihan noon at ngayon naiintindihan niya na. Mahal niya si Divine. Buo, walang pag-aalinlangan.

Habang inaayos na si Divine, mahina siyang bumulong: “Panginoon, isa po… isang pagkakataon pa.”

Sa loob ng mga sumunod na linggo, tahimik ang ospital na puno ng mga makinaryang nagmamasid sa bawat paghinga, bawat tibok ng puso ni Divine. Sa bawat araw na lumilipas, dala ni Ralph ang pait ng pag-aalala sa dibdib. Sabay ng lihim na dasal na sana’y magdala ng himala.

Ngayon, narito na sila. Si Divine nakahiga sa steril na silid na may mga bintana na nagpapapasok ng malambing na sikat ng araw. At Si Ralph nakaupo sa tabi ng kanyang kama. Hawak ang kamay niya nang mahigpit. Sa labas, tahimik si Donya Soledad na tila ba nag-iipon ng lakas para sa mahahalagang salita.

“Divine, Ralph,” mahinang boses ang Pilipinong doktora habang hawak niya ang folder na may mga pagsusuri. “May magandang balita ako ngunit kailangan muna nating pag-usapan ang kabuuan ng kalagayan.”

Tumingin si Divine kay Ralph. Ang kanyang mga mata ay puno ng pag-asa at takot. Dalawang damdaming magkahalo na tila naghahanap ng sagot sa dilim.

“Una, ang mga resulta ng iyong bone marrow biopsy ay nagpapakita ng magandang pagtanggap sa stem cell transplant. Walang senyales ng rejection. Ang katawan mo ay nagsisimula nang gumawa ng mga malulusog na blood cells,” paliwanag ng doktor habang unti-unting umaabot ang mga ngiti sa labi ni Ralph. “Ang immune system mo ay dahan-dahang bumabalik sa lakas. Isang malaking hakbang iyon patungo sa paggaling.”

Pinikit ni Divine ang mga mata. Hinayaan ang mga luha na magtagumpay sa kanyang pagkukubli. Hindi niya inasahan ng ganito ang magandang balita. Ang bawat araw ay puno ng pangamba. Ngunit ngayon, tila may liwanag na sumilip sa malalim na dilim.

Ngunit biglang huminto ang doktor at nagsimulang magsalita ng mas seryoso. “Ngunit hindi pa tayo tapos, Divine. Kailangan pa nating ipagpatuloy ang chemotherapy. Mahigpit pa rin ang iyong monitoring dahil mataas ang posibilidad ng mga komplikasyon. Laban pa rin tayo sa sakit na ito ha? At kailangan maging matiyaga lang.”

Sumandal naman si Divine sa unan. Unti-unting bumabalik ang bigat ng katotohanan. Nang lumingon siya kay Ralph, nakita niya ang mga mata nito ay puno ng determinasyon.

“Hindi kita iiwan Divine. Dito tayo hanggang sa tuluyang gumaling ka. Hindi tayo susuko.”

Mahigpit niyang hawak ang kamay niya na para bang pinapasa ang lahat ng lakas at pag-asa niya.

“Salamat Ralph,” bulong ni Divine. May bahid ng panghihinayang sa kanyang boses. “Salamat Soledad.”

Lumapit si Donya Soledad at niyakap siya nang mahigpit, parang isang ina na bumabalot ng proteksyon sa anak. “Hindi ka nag-iisa anak. Kasama mo kami lagi.”

Sa mga sumunod na araw, nagpatuloy ang mga gamutan. Minsan may mga araw na mahina si Divine. Ang katawan niya ay parang hindi niya napag-aari. Ngunit tuwing tinitingnan niya si Ralph, lalo na kapag nakangiti ito sa kabila ng pagsubok, muling bumabalik ang tapang niya.

Isang gabi habang si Divine ay nagpapahinga sa kanyang kama, lumapit si Ralph at umupo sa tabi niya. “Divine!” mahinang sabi niya habang hinahawakan ang malamig na kamay ni Divine. “Alam kong mahirap lahat ng ‘to pero gusto kong malaman mo na sa bawat sandali, nandito lang ako para sa’yo.”

Napaluha si Divine ngunit hindi siya nagawang magsalita. Sa halip, niyakap niyang mahigpit si Ralph na para bang iyon ang tanging sandigan niya sa gitna ng unos.

Sa kabila ng pagod, sa kabila ng sakit, may pag-asa. Hindi pa man tapos ang laban ngunit sa bawat maliit na tagumpay, unti-unti nang sumisiklab ang bagong liwanag. Sapagkat sa bawat pagdampi ng kamay ni Ralph sa kanya, sa bawat pagngiti ng Donya Soledad na parang apoy ng pagmamahal, unti-unting nabubuo ang pangakong may bukang-liwayway pa sa dulo ng madilim na gabi.

Matapos ang mahapdi at mapanghamong mga araw ng operasyon, chemotherapy, at mga stem cell treatment, nagsimula ang matagal na proseso ng paggaling ni Divine. Hindi ito isang madaling laban. Parang isang mabigat na bundok na kailangang akyatin. Puno ng sakit, takot, at pangamba. Ngunit sa kabila ng lahat, may liwanag na unti-unting sumisiklab sa kanyang pag-asa.

Sa mga unang linggo, madalas siyang makaramdam ng pagkahilo, labis na pagod, at hirap sa paghinga. Ang bawat paggising ay isang paalala ng bigat ng sakit na dala-dala niya sa katawan. Minsan mahina siyang bumabangon mula sa kama. Kailangan pang damayan ng mga kamay para makatayo. Madalas napapailing na lamang siya sa sarili. Nag-iisa sa mga laban na ito? Kahit may mga tao sa paligid, ngunit hindi kailanman siya nag-iisa.

Si Ralph, na noon ay hindi lamang isang pasyente kundi naging kanyang lakas at inspirasyon, ay laging naroroon, tahimik ngunit matatag. Palagi niyang hawak ang kamay ni Divine. Niyayakap ang bawat takot at panghihina niya.

“Divine,” mahina ngunit matibay na boses ni Ralph habang nakaupo siya sa tabi ng kama. “Hindi mo kailangan magmadali. Kasama mo ako sa bawat hakbang. Hindi kita iiwan.”

Muling tumulo ang mga luha sa mata ni Divine. Hindi niya ito maipaliwanag. Ang pagmamahal na ito. Ang pag-alaga na tila ilaw sa madilim niyang daan.

Isang gabi habang nakahiga siya sa madilim na silid ng ospital, hawak-hawak niya ang kamay ni Ralph na naglalambing sa kanya kahit siya’y mahina na. Sa kabila ng sakit, napangiti siya nang marinig ang malambing na huni ni Ralph.

“Hindi kita pababayaan, Divine.”

Hindi naman maiwasang madurog ang puso niya sa mga salitang ‘yon. Sa mga sandaling ‘yon, naisip niya kung gaano siya kaswerte na may isang tao na handang magsakripisyo na nagsilbing tanglaw sa kanyang kadiliman.

Ngunit hindi mawala-wala ang mga sandali ng pagkalito at kalungkutan. May mga oras na siya’y bumabagsak dahil hindi niya matiis ang bigat ng karamdaman. Minsan habang nag-iisa, pumunta siya sa bintana ng silid. Tinanaw ang malamlam na buwan. Bumuhos ang mga luha. Tahimik at walang ingay.

“Bakit ako?” bulong niya sa sarili. “Bakit ako ang pinagkaitan ng kalusugan? Ilang taon pa kaya ang kailangan kong labanan ang sakit na ‘to?”

Minsan nahuli siyang umiiyak ni Donya Soledad. Hindi niya iyan sinasadyang makita pero sa halip na pagtuligsa, niyakap siya ng matandang babae nang mahigpit.

“Alam kong mahirap ang dinaraan mo anak,” wika ni Donya nang may luha rin sa mga mata. “Pero nandito kami para sa’yo at naniniwala akong gagaling ka. Gaya ng pinaglaban ko ang sarili ko noon, ganoon din ang laban mo ngayon.”

Muling napangiti si Divine sa mga sandaling iyon, parang bumalik ang lakas ng loob niya. Isang paalala na hindi siya nag-iisa sa laban na ito. Bumalik si Ralph sa kanyang tabi, may dalang mainit na tsaa.

“Tumingin ka Divine. Ang araw ay laging sumusunod sa gabi. Gaya ng pag-asa na laging sumusunod sa dilim.”

Napaluha naman si Divine sa mga salitang iyon. “Salamat Ralph. Kung wala ka, hindi ko alam kung paano ko kakayanin ang lahat ng ‘to.”

Habang lumilipas ang mga araw, nararamdaman ni Divine ang unti-unting paglakas ng kanyang katawan at puso. Minsan nahihirapan pa rin siyang maglakad ng mag-isa, kaya’t si Ralph ang laging sumasalo sa kanya, nag-aalaga ng buong puso.

Isang hapon habang magkasama sila sa veranda ng ospital, napansin ni Ralph ang isang kakaibang sigla sa mga mata ni Divine.

“Mukhang bumubuti ka na!” sambit niya sabay hawak sa kamay ni Divine.

“Oo, kahit mabagal, gumagaling na ako,” sagot ni Divine na may bahid ng pag-asa.

Ngunit hindi mawalawala ang takot. Sa bawat araw na lumilipas, iniisip nila kung makakayanan ba ng katawan ni Divine ang mga susunod pang hamon. Minsan nanginginig siya sa kaba bago sumailalim sa mga pagsusuri. At doon ay naroon si Ralph, nagbibigay ng tapang.

Isang gabi habang sila’y nag-uusap sa veranda, bumuhos ang kanilang damdamin.

“Ralph,” wika ni Divine. “Hindi ka ba napapagod sa akin?”

Tumango si Ralph. Pilit na pinagpipigil ang luha. “Hindi kita pababayaan. Pangakong aalagaan kita.”

Hanggang sa huli, nananatili silang magkahawak-kamay, pinipigilan ang takot at hinaharap nang magkasama ang bawat pagsubok. Sa huli, natutunan ni Divine na ang paggaling ay hindi lamang tungkol sa pisikal na lakas. Ito rin ay tungkol sa pagtanggap, pag-ibig, at pag-asa. Ang kanyang katawan ay unti-unting tumitibay. Ngunit higit sa lahat, ang kanyang puso ay lumalakas. Hindi siya nag-iisa. Hindi siya kailanman mag-iisa.

At sa bawat araw na lumilipas, ang pag-asa ay unti-unting sumisiklab. Isang bagong simula sa gitna ng dilim.

Ang araw ng kasal ni Ralph at Divine ay dumating na. Parang isang magandang pangarap na nagkatotoo pagkatapos ng matinding laban sa buhay. Ang langit ay malinaw, asul, at puno ng liwanag. Tila sumasabay sa saya ng puso ng lahat ng naroroon.

Ang mansyon ng pamilya Alcantara ay napuno ng mga bulaklak ng puting rosas at kulay pink, mga palamuting eleganteng sumasalamin sa kasiyahan at pag-asa. Si Divine, suot ang kanyang puting bestida na may napakagarbong burda, ay kumikislap sa ganda. Higit pa sa kanyang inaakala, magaling na siya. Ang mga mata niya ay kumikislap, hindi na dahil sa luha ng sakit, kundi dahil sa kagalakan at pag-asa.

Sa tabi niya ay si Ralph na suot din ang klasikong Barong Tagalog. Tila isang prinsipe sa kanyang sariling kwento.

Habang dahan-dahang naglalakad si Divine sa aisle hawak ang kamay ng kanyang ama, bawat hakbang ay puno ng alaala. Mga gabing siya’y nanghihina. Mga sandaling si Ralph ang kanyang sandigan. At mga oras ng panalangin na humiling ng isang himala. Lahat ng iyon, naroon. Dala niya sa bawat tibok ng puso.

Sa kabilang dako, si Ralph ay nakatayo sa altar na may ngiting pilit tinatago ang kaba. Hindi niya maiwasang balik-balikan ang unang pagkakataon nilang nagkita, ang mga sandaling naghulma sa kanilang pagkakaibigan at pagmamahal. Sa kanyang dibdib ay may bahid ng pangakong hindi niya bibitawan si Divine.

Nang makita ni Divine si Ralph, lumalim ang kaniyang mga luha. Hindi na ito luha ng takot o pangamba, kundi ng labis na pagmamahal. Nakita niya sa mga mata ni Ralph ang kanyang sariling pag-asa. Ang kanilang pinagdaanang hirap at ang pangakong hindi siya iiwan kailanman.

“Handa na ako makasama ka habambuhay,” bulong ni Divine sa sarili habang papalapit siya. “Handang-handa na ako, Ralph.”

Sa seremonya, may mga panalangin at mga salita ng pagpapala mula sa kanilang mga ninong at ninang. Si Donya Soledad na puno ng emosyon ay tumayo upang bigkasin ang kaniyang mensahe.

“Mga anak ko, sa kabila ng lahat ng pagsubok, nakita ko kung paano ninyo pinili ang pagmamahal at pag-asa. Nawa’y maging gabay kayo sa isa’t isa sa bawat araw na darating.”

Habang pinapakinggan ni Divine ang mga salitang iyon, hindi niya maiwasang balik-balikan ang mga araw ng sakit, luha, at takot. Ngunit ngayon, ang lahat ay nagbunga ng isang magandang simula.

“Dati akala ko mawawala ang liwanag sa buhay ko,” bulong niya sa sarili. “Pero ngayon, ramdam ko na may mas maliwanag pa.”

Pagkatapos ng mga panalangin, nagpalitan sila ng mga singsing. Simbolo ng walang hanggang pangako. Nang ilagay ni Ralph ang singsing sa daliri ni Divine, ang puso ni Divine ay tumalon sa tuwa. Sa mga mata ni Ralph, nakikita niya ang isang pangako: ang pag-ibig na magpapagaling sa mga sugat ng nakaraan.

“Nakikita kita Divine,” ani Ralph nang malumanay. “Hindi lamang sa mata kundi sa puso at kaluluwa. Sa bawat araw, sasamahan kita, aalagaan at mamahalin nang walang hanggan.”

At doon sa harap ng kanilang mga mahal sa buhay, sinabi nila ang kanilang “I do.” Isang pangakong magsasama sila sa hirap at ginhawa, sa sakit at kaligayahan.

Matapos ang seremonya, si Mang Lito, ang matandang gardener ng mansyon, ay malambing na nag-alok ng isang payong kay Divine nang dumaan sila sa may hardin.

“Para sa inyo po Binibini, para hindi kayo mabasa. Alam kong mahalaga ang araw na ‘to.”

Napangiti naman si Divine at inabot ang payong na tila sagot sa kanyang lihim na takot sa ulan.

Sa kasiyahan pagkatapos ng seremonya, ang mga bisita ay nagkatuwaan sa isang masiglang salu-salo. Ang mga bata ay nagtatawanan habang naglalaro sa damuhan. Ang musika ay nagdadala ng saya at ritmo sa hangin. Habang sumasayaw, napansin ni Ralph si Ate Maring. Ang matagal nang kasambahay na parang pangalawang ina na kay Divine. Nilapitan niya ito at pinisil ang kamay.

“Salamat po Ate sa lahat. Hindi namin ito makakamit kung wala kayo.”

Umumiti si Ate Maring at bumulong, “Ikaw ang naging ilaw ni Divine ngayon. Siya naman ang magiging ilaw mo.”

Hindi naglaon, lumapit si Donya Soledad kay Divine. Yakap na yakap ang apo.

“Tanda mo anak noong pinuntahan kita sa ospital? Nanghihinayang ako. Pero ngayon, masaya ako na makita kang ganito katatag. Ikaw ang inspirasyon namin.”

Umiiyak si Divine habang niyayakap si Donya. Ramdam ang pagmamahal at pasasalamat.

Sa gitna ng pagtitipon, lumapit si Ralph kay Divine at mahigpit na niyakap. “Salamat sa’yo, Divine. Salamat sa pagtitiyaga mo, sa lakas mo, sa pagmamahal mo. Hindi ko akalain na makakakita pa ako ng ganito.”

Ngumiti si Divine habang hawak ang kamay ni Ralph. “At salamat din sa’yo, sa pagiging aking liwanag sa dilim.”

Habang sumasapit ang gabi, nag-ulan ang mga paputok na sumisilaw sa madilim na kalangitan, simbolo ng kanilang bagong simula. Ang bawat kulay ay parang isang pangakong hindi mawawala ang liwanag sa kanilang buhay, anuman ang dumating.

Sa isang tabi, si Kuya June, matalik na kaibigan ni Ralph, ay nag-toast. “Para sa bagong buhay nina Ralph at Divine! Nawa’y ang inyong pagmamahalan ay maging matatag tulad ng pinakamatibay na punong kahoy. Kahit sa gitna ng unos, hindi kailanman babagsak.”

Ang mga bisita ay nagpalakpakan. Ang saya ay sumabog sa hangin.

Pagkatapos ng gabi, sa tahimik na veranda, nag-usap sina Ralph at Divine. Hinahaplos ang kamay ng bawat isa.

“Alam mo ba,” ani Ralph, “napagtanto ko na hindi ko lang basta gustong makasama ka. Gusto kong makita ang bawat ngiti mo, bawat luha mo, bawat kwento ng buhay mo.”

Tumingin si Divine sa kanya ng malapitan. “At ako naman, gusto kong maging kasama ka sa lahat ng paglalakbay, sa liwanag at dilim.”

Hinawakan nila ang mga kamay habang ang hangin ay malamig ngunit puno ng pangako. Ang kanilang kwento ay hindi natapos sa sakit at luha kundi sa pagmamahalan, pag-asa, at isang bukas na puno ng pangarap. At habang hawak-kamay silang nagsimula sa kanilang bagong buhay, alam nilang anumang pagsubok ay kanilang malalampasan basta’t magkasama sila.

Ilang buwan na mula nang magpakasal sina Ralph at Divine. At tila bagong mundo ang kanilang ginagalawan—ang mundo ng pagiging mga magulang. Hindi ito eksaktong fairy tale tulad ng inaasahan nila noon. Masasabing roller coaster ride na puno ng saya, pagbangon sa malalim na gabi, at mga eksena na halos mapaiyak ka sa tawa at pagod.

Maagang umaga sa mansyon ng mga Alcantara, sa kusina, abala si Divine habang piniprito ang itlog. Habang si Ralph naman ay naghahanda ng gatas para sa kanilang sanggol. Si Baby Leah, ang kanilang munting anghel na palaging may sariling oras at ayaw sundin ang anumang schedule.

“Ralph, ang init ng gatas mo! Baka mapasò si Baby Leah!” sigaw ni Divine mula sa kabilang kwarto.

“Uy, chill lang. Hindi naman tayo nagluluto ng sinigang, itlog lang,” sagot naman ni Ralph habang sinisilip ang bote.

Biglang umiyak si Baby Leah mula sa kanyang kwarto kaya dali-dali nilang nilisan ang kusina. Pabilisan silang naglakad ni Divine at Ralph. Halos sabay silang magkahawak sa pinto ng nursery.

“Okay, okay. Ako na si Papa Ralph ang mag-aalaga,” anang lalaki at pilit pinipigil ang kaba.

Sa pagdating sa kwarto, napansin ni Divine na nakadapa si Ralph sa sahig, halos matumba dahil sa pagod.

“Papa, anong ginagawa mo doon?” tanong ni Divine habang hinahanap ang sanggol.

“Ha? Naku, akala ko si Baby Leah na! Yung bote ng gatas pala ang nilagay ko sa ulo ko,” sagot ni Ralph na medyo nahihiya.

Napangiti si Divine at inabot ang sanggol. “Ako na lang muna. Ilalagay ko si Baby Leah sa likod mo. Baka mamaya matumba ka talaga.”

“Salamat mahal. Hindi ko na alam kung paano nagagawa ng mga nanay ‘to araw-araw,” sambit ni Ralph na parang sobrang humahanga.

Habang nagpapalit ng lampin si Divine, umiiyak si Baby Leah. Bigla namang nawala ang iyak nang biglang may sumigaw mula sa sala.

“Anong gulo ‘to? Ako lang bang nagigising dito?” tanong ni Tita Maravic na kasama nila bilang helper sa bahay, na may dalang malaking tasa ng kape.

“Baby Leah lang Tita, hindi niya gusto ang diaper,” sagot ni Divine na parang nagtatrabaho sa isang battle zone.

“Aba, parang ikaw rin,” biro ni Tita Maravic.

Napatawa silang tatlo. Pero hindi nagtagal ay muling sumigaw ang sanggol.

“Oh, ito na ‘yan. Simula na naman ang gising-gising,” bungad ni Ralph habang nagmamadaling kumuha ng gatas.

Pagkatapos ng isang oras ng pagsisikap, tulog na naman si Baby Leah. Pansamantala lang dahil may paunang babala na ulit siyang gigising.

“Ito na talaga ang totoong reality show,” sabi ni Ralph habang hawak ang sanggol. Pinilit maging kalmado kahit pumupungay ang mga mata. “Hindi ito The Bachelor kung saan perfect ang lahat.”

Tumingin si Divine at ngumiti. “Oo nga. Pero kahit gano’n, hindi ko ipagpapalit ang lahat ng ‘to.”

Sa sunod na mga linggo, naranasan nila ang halos lahat ng mga unang beses ng pagiging magulang. Ang unang pagtawa ni Baby Leah. Ang unang ngiti. Ang unang pagsama ng tiyan na nagdulot ng gulo sa buong bahay.

Isang gabi habang pinapalitan ni Divine ng lampin, napansin niyang may kakaibang amoy sa kwarto.

“Ralph, parang may sumabog sa diaper ni Leah!” sigaw ni Divine.

“Pwede bang parang nag-boom lang ang diaper?” sagot ni Ralph na medyo nagulat.

Dali-dali silang nagsimula ng cleanup mission habang halos tumatawa sa kapwa nila walang gana at pagod.

“Oo na talaga ang pagiging magulang,” sabi ni Ralph habang tinatakpan ang ilong.

“Hindi na ako makatingin sa diaper nang hindi natatawa,” sabi pa ni Divine.

Sa kabilang banda, hindi rin nawala ang mga tender moments. Minsan si Ralph ay gumising ng maaga para magluto ng paboritong ulam ni Divine na sinasabayan niya ng kaunting pag-aalaga kay Baby Leah.

“Ang sweet mo Ralph,” sabi ni Divine na parang nakakalimutan ang pagod.

“Hindi naman ako magaling sa mga bagay na ‘to dati, pero para sa inyo, gagawin ko,” sagot ni Ralph na may halong pagmamayabang.

Isang gabi naman, habang natutulog si Baby Leah sa kanilang tabi, nag-usap sina Divine at Ralph sa dilim.

“Alam mo, dati ang hirap mag-isip ng future. Pero ngayon, habang nakikita ko si Leah, natutunan kong ang kinabukasan ay hindi lamang para sa sarili,” sabi ni Divine.

“Oo nga. Naging mas meaningful ang buhay ko simula nang dumating siya. Tugal, hirap man minsan. Sulit naman lahat ng pagod.”

Nagyakap silang mahigpit. Ramdam ang pagmamahal na lumalago sa kanilang pamilya. Hindi nagtagal, dumating ang unang bisita nila. Si Donya Soledad. Ang lola ni Divine na may dalang basket ng pagkain.

“Wow, ang dami nang nangyari dito ah,” biro ni Donya Soledad habang pinagmamasdan si Baby Leah.

“Ano po ang sikreto ng mga bagong magulang?” tanong ni Ralph habang tinatanggal ang bakod ng crib.

“Edi ang pasensya at kape!” sagot ni Donya Soledad nang may halong tawa.

Lahat ay natawa at para sa sandaling ‘yon, nakalimutan nila ang pagod at mga problema. Sa bawat araw, natututo silang mas maging matatag, mas mapagpasensya, at higit sa lahat, mas magmahalan. Ang buhay bilang mga bagong magulang ay puno ng halakhak, luha, at minsang pagka-frustrate. Pero laging may pagmamahal na nagsisilbing ilaw.

At habang pinagmamasdan ni Ralph si Divine na nilalakad si Baby Leah sa hardin, napapaisip siya: “Hindi ko na kailangan ng ibang mundo. Ang mundong ‘to kasama kayo, sapat na.”

Mga araw, linggo, at buwan ang lumipas at ang buhay nila ay naging isang masayang gulo ng mga diaper, gatas, at halakhak. Bagama’t may mga araw na gusto nilang sumuko, napapaisip sila sa bawat ngiti ni Baby Leah na parang nagsasabing “Kaya niyo ‘to.” Si Divine ay natutong mag-multitask. Humahawak ng sanggol sa isang kamay habang naglilinis sa kabilang kamay. Si Ralph naman ay naging eksperto sa pag-swaddle at pagpapasuso, kahit na sa umpisa ay napapahikab siya sa kainitan ng gabi.

Sa isa sa mga gabi na mahimbing nang mahimbing ang tulog ng sanggol, nakaupo sina Ralph at Divine sa veranda. Habang hawak-kamay, nagmumuni-muni.

“Alam mo ba,” bulong ni Divine. “Isang araw kapag lumaki na si Leah, sasabihin natin sa kanya kung gaano tayong ka-busy. Pero masaya.”

Ngumiti si Ralph. “At sasabihin natin na kahit pagod, hindi kami nagsawa sa’yo. Na ikaw ang pinaka-the best na nangyari sa amin.”

Sa veranda, ang kanilang maliit ngunit payapang tahanan, nakaupo sina Divine at Ralph magkadikit ang mga balikat habang tahimik na natutulog si Baby Leah sa kanyang bisig. Ang hapon ay gumuguhit ng gintong sinag sa langit, binabalutan ng init at katahimikan ng paligid. Umuugoy ang mga wind chime sa malamig na simoy at sa di kalayuan, umaaligawngaw ang boses ng isang kapitbahay na tila nagkakaraoke ng “Bakit Pa Ba.”

Ngumiti si Divine habang nilingon ang asawa. Namumula ang ilong ni Ralph. May bahid ng pagod ang mukha at may gatas pa sa kanyang balikat na siguro’y naiwan ni Baby Leah kanina habang nagpapadede. Pero para kay Divine, ito na ang pinakagwapo niyang nakita.

Hindi ito ang buhay na inakala niyang darating matapos ang lahat ng pinagdaanan nila. Hindi ito perpekto. May mga araw na walang tulog. May gabing pareho silang umiiyak dahil hindi na nila alam kung bakit umiiyak ang anak nila. May mga almusal na sunog, mga lampin na nalabhan pero hindi naplantsa, at mga araw na ang tanging tanong lang nila sa isa’t isa ay “Kumain ka na ba?”

Pero sa gitna ng gulo at kaguluhan, may katahimikan, may aliwalas, may pagmamahal na hindi maipaliwanag sa salita. Napatingin si Divine sa langit habang marahang hinihimas ang likod ni Leah. Hindi ito ang fairy tale ending, pero ito ang totoo, at sapat na ‘yon.

“Napaisip ka,” sambit ni Ralph sabay pisil sa kamay ng asawa.

“Hmm?” tanong ni Divine sabay ngiti. “Kung nagbabadyang umiyak ka, huwag na muna ngayon. Wala pa akong energy magpahid ng luha mo. Kanina lang ako nagtimpla ng kape after four days.”

Pareho silang natawa. Bahagyang umungol si Leah sa kanyang pagkakaidlip pero hindi nagising.

“Hindi ako iiyak,” sagot naman ni Divine. “Nagmumuni-muni lang. Grabe ano? Dati ako ‘yung umaakay sa’yo. Ngayon pareho na tayong umaakay sa isa’t isa. At may maliit na batang umaakay sa routine natin araw-araw.”

“Literal na hindi na natin routine ang dating routine,” dagdag pa ni Ralph, sabay turo sa sahig na puno ng cereal, laruan, at isang random na tsinelas na hindi nila alam kung sino ang may-ari.

Nagkatawanan na lang silang muli. Sa sandaling ‘yon, walang mabigat, walang sakit, wala ang dating pangamba. Wala pang “paano kung baka bukas wala na tayo.” Ang meron na lang ngayon ay isang payak, mahangin, magulo pero masayang ngayon.

Sa isipan ni Divine, naramdaman niyang naisulat niya na ang pinakamagandang kwento ng kanyang buhay. Hindi dahil perfect ang ending kundi dahil pinili nilang lumaban, magmahal, at manindigan. Sa kabila ng lahat, hindi niya alam kung anong susunod, pero isang bagay ang tiyak: May mga halakhak pa sa hinaharap. May mga pagod, may iyak, may chismis. Pero may pamilya, may pag-ibig, at may kape. Laging may kape.

Tahimik siyang tumingin sa kanyang mag-ama. Si Ralph ngayon’y nakakakita na. Pero para kay Divine, mas malinaw ang turing nito sa kanya kaysa sa kahit sinong lalaking kaniyang nakilala noon. Si Baby Leah, ang kanilang maliit na milagro, patunay na may bagong simula pagkatapos ng bawat dulo.

At sa sandaling ‘yon, habang bumababa na ang araw sa kalangitan at ang malamig na hangin ng hapon ay yumakap sa kanila, naramdaman ni Divine ang isang bagay na matagal niya nang inaasam: Kapayapaan.

At sa ilalim ng mga bituin, may bagong pangakong nabuo: Ang patuloy na pag-ibig, pagtiis, at pag-aaruga sa bawat isa sa bawat araw habang lumalaki ang kanilang munting pamilya.