Sa isang tahimik na bayan sa Misamis Occidental, unti-unting naglaho ang isang makapangyarihang angkan. Ang mga Yap, isa-isang bumagsak ang mga leader ng pamilya hanggang sa mismong dating mayor na si Rey Yap ay paslangin sa loob ng Manila City Hall sa harap ng maraming tao. Ang dating masiglang bahay ng mga Yap ay naging tahimik at ang kanilang pangalan ay naging simbolo ng takot at trahedya.

Ang mga dating kaalyado ay nagkalat at naglaho. Ang mga kalaban ay tahimik na nagmasid. Pero ano nga ba ang nagtulak sa ganitong madugong wakas? Anong lihim ang bumalot sa pagitan ng mga pamilya? At bakit tila walang nakaliligtas sa siklo ng karahasan?

Bago tayo mag-umpisa, baka pwede pa-like ng video na ito. Malaking bagay na to sa aming mga content creators. Maraming salamat po.

Sa unang tingin, parang ordinaryong bayan lang ang Sapang Dalaga. Tahimik, malayo sa ingay ng siyudad at tila walang ibang inaalala ang mga tao kundi ang kanilang pang-araw-araw na kabuhayan. Sa umaga, maririnig mo ang tilaok ng manok. Ang mga batang naglalaro sa tabi ng kalsada at ang amoy ng bagong lutong kape na sumasabay sa malamig na simoy ng hangin mula sa bundok.

Pero sa likod ng katahimikan ng bayang ito, may mga matang laging nagmamasid. May mga usap-usapan na hindi basta-basta naririnig ng mga dayo, mga kwento ng kapangyarihan, takot at misteryo. Sa gitna ng lahat ng ito, nangingibabaw ang apelyidong Yap.

Ang pamilya Yap ang itinuturing na pinakamakapangyarihan sa Sapang Dalaga. Sila ang may-ari ng malalawak na lupa. Sila ang nagdidikta ng pulso ng pulitika at sila rin ang tinitingala at kinatatakutan ng mga tao. Sa bawat eleksyon, parang piyesta sa bahay nila. May mga taong dumadagsa, may mga pulitikong bumabati at may mga tauhan na abala sa pamimigay ng ayuda.

Pero kahit gaano kalakas at kayaman ang pamilya, may mga bulung-bulungan pa rin sa gabi. Bakit parang laging may bantay sa kanto? Bakit parang hindi natutulog ang mga tao sa bahay ng mga Yap? Walang nakakaalam kung anong tunay na nangyayari sa likod ng matataas na bakod ng kanilang mansyon. Pero isang bagay ang malinaw. Sa Sapang Dalaga, ang katahimikan ay may kasamang lihim at ang bawat pamilya ay may tinatagong kwento na hindi basta-basta isinusuko sa iba.

Si Rino Yap Senor ang haligi ng pamilya Yap, isang taong hinahangaan at pinangingilagan sa Sapang Dalaga. Kilala siya bilang matapang, matalino at mapagbigay sa mga nangangailangan. Pero higit sa lahat, siya ang leader na hindi natatakot humarap sa kahit anong hamon lalo na pagdating sa pulitika.

Isang umaga habang abala si Rino Senr. sa pag-aasikaso ng mga dokumento para sa nalalapit na barangay meeting, napansin ni Rey ang kanyang panganay ang kakaibang tensyon sa paligid ng bahay.

“Tay, parang ang daming tao sa labas. May problema ba?” tanong ni Rey, pilit na inaalisan ng kaba sa kanyang boses.

“Sanay na tayo diyan, anak. Basta’t gawin lang natin ang tama,” sagot ni Rino Senr. Mahigpit ang tinig pero may tapang sa mata.

Hindi naglaon habang pauwi si Rino Senr. mula sa isang pulong kasama ang mga leader ng barangay. Biglang sumulpot ang isang grupo ng armadong lalaki sa gilid ng kalsada. Sunod-sunod ang putok ng sandata. Walang nagawa ang mga kasama niya kundi ang magtago at sumigaw ng tulong. Sa loob ng ilang minuto natapos ang lahat, nakabulagta si Rino Yap Senr. sa lupa, duguan at wala ng buhay.

Mabilis na kumalat ang balita sa buong Sapang Dalaga. Pinatay si Mayor Yap. Inambush ng mga armado. Sa bahay ng mga Yap, nagdilim ang mundo. Ang mga anak ay nagtipon-tipon sa sala habang ang kanilang ina ay walang tigil sa pagluha.

“Rey anak, paano na tayo?” umiiyak na tanong ng kanyang ina.

“Nay, hindi tayo pwedeng sumuko. Hindi tayo pwedeng matakot,” sagot ni Rey, pilit na pinapalakas ang loob ng pamilya.

Sa araw na iyon, nagsimula ang pagbagsak ng katahimikan sa Sapang Dalaga. Ang unang dugo ng pamilya Yap ang naging mitsa ng mas madilim pang kwento. Isang kwentong puno ng galit, takot at paghihiganti. Hindi pa man tuluyang naghihilom ang sugat ng pamilya Yap mula sa pagkawala ni Rino Senr., sunod-sunod na trahedya ang dumating. Sa bawat taon, parang may sumpa na bumabalot sa kanilang pangalan. Isa-isa, ang mga kapatid ni Rey ay naging biktima ng karahasan.

Isang gabi habang pauwi si Redulyo Yap mula sa isang pulong, hinarang siya ng dalawang armadong lalaki sa madilim na bahagi ng kalsada.

“Huwag kang gagalaw!” sigaw ng isa.

At bago pa nakatakbo si Redulyo, dalawang putok ang umalingawngaw. Bumagsak siya sa lupa, duguan at iniwan ng mga salarin. Sa bahay ng mga Yap, muling nagluksa ang pamilya.

“Bakit ganito, Rey? Parang kami na lang ang pinupuntirian ng lahat,” tanong ng isa pang kapatid. Bakas ang takot sa mukha.

Habang nangangampanya si Rizalio Jr. para sa posisyon sa barangay, biglang may sumulpot na lalaki sa likod ng entablado.

“Boss, may tao sa likod,” sigaw ng isang supporter.

Pero huli na, dalawang putok at bumagsak si Rizalio Jr. sa harap ng maraming tao. Muling nagdalamhati ang pamilya Yap at sa buong bayan, bulung-bulungan na: sino kaya ang susunod?

Sa harap mismo ng kanilang bahay, habang nagkakape si Teddy o Tiamin, binaril siya ng kilalang lalaki.

“Hindi na ito political ang Rey. Parang may gustong ubusin ang pamilya natin,” bulong ng tiyuhin nila habang nililibing si Teddy.

Sa Cagayan de Oro, si Agapito Jr. mayor ng Baliangao at kamag-anak ng mga Yap ay pinagbabaril habang bumibili ng gamot.

“Wala ng ligtas kahit saan ka pa magtago,” sabi ng isang kaibigan ni Rey sa lamay.

Sa bawat libing, palaging naroon si Rey. Tahimik, matigas ang mukha pero bakas ang lungkot at galit sa mga mata. Sa bawat gabi, nag-uusap sila ng kanyang ina sa tabi ng altar.

“Anak, hanggang kailan ito? Hindi ko na kaya,” umiiyak ang kanyang ina halos mawalan na ng pag-asa.

“Nay, hindi tayo pwedeng sumuko kung titigil tayo, parang tayo na rin ang pumatay sa pangalan ni tatay,” sagot ni Rey, mahigpit ang hawak sa kamay ng ina.

Sa mga panahong iyon, hindi lang pamilya Yap ang natatakot. Pati ang mga ordinaryong taga-Sapang Dalaga, ramdam ang bigat ng sitwasyon.

“Parang hindi na kami makalabas ng bahay ng gabi,” kwento ng isang tindera.

“Lahat ng tao parang may itinatago. Hindi mo alam kung sino ang kakampi o kalaban,” dagdag pa ng isa.

Ang sunod-sunod na pagpaslang ay naging parang normal na lang sa bayan. Sa bawat putok ng sandata, isang Yap na naman ang bumabagsak. Sa bawat lamay, isang pangakong hustisya na naman ang binibigkas. Pero walang hustisyang dumarating. Sa puso ni Rey, lalong tumitibay ang desisyon. Hindi siya titigil hangga’t hindi natatapos ang siklo ng karahasan. Pero sa bawat araw na lumilipas, lalong lumalalim ang sugat, lalong umiigting ang galit. At parang walang katapusan ang gabi sa Sapang Dalaga.

Habang patuloy ang sunod-sunod na trahedya sa pamilya Yap, lalong umiinit ang tensyon sa buong Sapang Dalaga at mga karatig-bayan. Sa bawat kanto, sa bawat karinderya, pangalan ng dalawang pamilya ang laman ng usapan. Ang Yap at ang Cebedo.

Isang hapon sa isang maliit na karinderya malapit sa palengke, nagkukwentuhan ang ilang matatanda habang nagkakape.

“Pare, hindi lang ito basta pulitika. Noon pa may alitan na yang mga yapo,” bulong ni Mang Sito, sabay lingon sa paligid, parang natatakot na baka may makarinig.

“Oo nga eh. Sabi ng lolo ko. Dati raw magkaibigan yan. Pero simula ng magkaagawan sa lupa at negosyo, nagbago na ang lahat,” sagot ni Aling Dely habang nagbubukas ng tinapay.

“Kapag may bumagsak sa isa, may susunod na ganti. Palitan lang ng palitan,” dagdag pa ng isa.

Sa bawat eleksyon, ramdam ang tensyon. Ang mga tagasuporta ng Yap at Cebedo parang laging handa sa gulo. Kahit ang mga ordinaryong mamamayan natutong umiwas at mag-ingat sa mga sinasabi.

Sa bahay ng mga Yap, tahimik pero mabigat ang hangin. Si Rey madalas nagmumuni-muni sa harap ng altar ng kanilang ama. Sa isip niya, hindi lang pangalan nila ang nakataya pati buhay ng bawat miyembro ng pamilya. Habang lalong lumalalim ang hidwaan, unti-unti ng nabubuo ang siklo ng bendeta. Sa Sapang Dalaga, naging normal na ang takot dahil alam ng lahat, kapag may bumagsak sa isa, siguradong may susunod na ganti.

April 29, 1992. Mainit ang araw at mas mainit ang tensyon sa plaza ng Rizal, Zamboanga del Norte. Eleksyon na naman at punong-puno ng tao ang paligid. May mga banderitas na sumasayaw sa hangin, campaign jingle na paulit-ulit sa loud speaker at mga tagasuporta ng bawat kandidato na nagsisigawan ng kani-kanilang cheer.

Sa gitna ng lahat ng ito, naroon si Victorio Cebedo. Matikas, nakangiti at abala sa pangangampanya bilang mayor. Sa di kalayuan, naroon din si Roy Yap, kapatid ni Rey na kalaban ni Victorio sa pagka-mayor. Sa likod ng entablado, tahimik na nagmamasid si Rey kasama ang ilang tropa. Sa kabila ng ingay ng kampanya, may bumabagabag sa kanyang pakiramdam.

“Sigurado ka ba dito, Rey?” bulong ng isang tropa niya, nag-aalangang sumulyap sa paligid.

“Wala na ong atrasan. Kung hindi tayo kikilos, tayo ang mauubos,” malamig na sagot ni Rey, nakatitig sa malayo.

Ilang minuto pa, nagsimula ng magsalita si Victorio sa harap ng mga tao. Biglang may sumulpot na lalaki sa gilid ng entablado. Si Judito Cara, kilalang tropa ng mga Yap. Mabilis ang kilos parang sanay sa ganitong gawain. Lumapit siya kay Victorio. At bago pa man makapagsalita ang kandidato, dalawang putok ang umalingawngaw. Bumagsak si Victorio Cebedo sa harap ng kanyang mga tagasuporta.

Nagkagulo ang mga tao. May mga nagsisigawan, may mga nagtakbuhan at may mga nanigas sa takot. Ang mga tropa ni Victorio nagmadaling sumaklolo. Pero huli na, wala ng buhay ang kanilang leader. Sa di kalayuan, napatigil si Roy na tulala. Si Rey tahimik lang na naglakad palayo kasabay ng kanyang mga tropa. Sa likod ng kanyang malamig na mukha, ramdam niya ang bigat ng ginawa nila.

Kinabukasan, headline sa lokal na dyaryo: “Victorio Cebedo, pinatay sa campaign rally, pulitika o vendeta.”

Sa bahay ng mga Cebedo, puro iyakan at galit.

“Hindi kami titigil, Rey Yap. Hindi dito matatapos to,” sigaw ni Perfecto, kapatid ng biktima habang yakap ang malamig na katawan ni Victorio.

Mabilis na kumalat ang balita na si Judito Cara ang gunman at siya mismo ang umamin sa krimen. Sa harap ng mga pulis, sinabi niya:

“Inutusan po ako nina Rey at Royap. Pinangakuan ako ng pera. Hindi ko na kaya ang konsyensya ko kaya aaminin ko na.”

Ang pagpatay kay Victorio Cebedo ay hindi lang basta isang krimen. Ito ang naging mitsa ng mas matinding bendeta sa pagitan ng dalawang angkan. Sa bawat patak ng dugo, lalong tumitindi ang apoy ng galit at paghihiganti. At sa likod ng lahat ng ito, si Rey Yap, tahimik, matatag at handang harapin ang anumang kapalit ng kanilang desisyon.

Matapos ang pagpatay kay Victorio Cebedo, hindi na muling naging tahimik ang paligid ng Sapang Dalaga at Rizal. Mabilis na kumalat ang balita sa buong probinsya at sa bawat kanto, usap-usapan kung sino ang tunay na may pakana ng krimen. Ilang araw lang matapos ang insidente, naaresto si Judito Cara, ang gunman na umamin sa pagpatay. Sa presinto, tahimik siyang nakaupo. Tila ba pinagsisisihan ang nagawa. Sa harap ng mga pulis at abogado, inilahad niya ang buong kwento.

“Inutusan po ako nina Rey at Roy Yap. Sila po ang nagplano. Sila ang nag-utos. Pinangakuan po ako ng pera pero hindi ko na kayang dalhin sa konsyensya ko ang ginawa ko,” malungkot na pahayag ni Cara habang nakayuko.

Ang kanyang pag-amin ay naging pangunahing ebidensya laban kina Rey at Roy Yap. Agad silang inaresto at kinasuhan ng murder. Pero hindi naging madali ang proseso. Siyam na judge ang humawak ng kaso mula Dipolog hanggang Manila dahil sa takot at pressure mula sa magkabilang kampo. Sa bawat paglilipat ng korte lalong lumalaki ang tensyon. May mga balitang may bantang buhay sa mga judge kaya’t karamihan ay nag-inhibit.

Sa loob ng kulungan, magkasama sina Rey at Roy. Sa isang tahimik na gabi, nag-uusap sila sa loob ng kanilang selda.

“Kuya, sa tingin mo may pag-asa pa ba tayo?” tanong ni Roy. Bakas ang pagod at takot sa mukha.

“Hindi ko alam, Roy. Pero kahit anong mangyari, hindi tayo pwedeng magpakain sa takot. Laban lang,” sagot ni Rey, pilit na pinatatag ang loob ng kapatid.

Matagal ang naging paglilitis. Maraming saksi, maraming testimonya at bawat araw ay parang paglalakad sa bubog para sa magkabilang pamilya. Sa huli noong February 8, 2001 sa Manila Regional Trial Court, binasa ang hatol. Ang korte ay nagdedeklara ng guilty sa kasong murder laban kina Rey Yap at Roy Yap. Sila ay hinahatulan ng reclusion perpetua.

Tahimik si Rey habang binabasa ang hatol. Wala siyang ipinakitang emosyon pero sa loob niya naramdaman niya ang bigat ng desisyon hindi lang para sa sarili kundi para sa buong pamilya. Sa labas ng korte nagbunyi ang kampo ng Cebedo.

“Salamat. Natapos din ang paghihirap namin,” umiiyak na sabi ni Perfecto, kapatid ng biktima.

Ngunit para sa mga Yap, ito ay simula pa lang ng panibagong laban hindi lang sa batas kundi sa masalimuot na mundo ng pulitika at paghihiganti. Sa likod ng rehas, nananatiling buhay ang apoy ng galit. At ang tanong ng lahat, matatapos pa kaya ang siklo ng dugo sa Sapang Dalaga?

Kahit nakakulong na sina Rey at Roy Yap, hindi pa rin nawala ang kanilang impluwensya sa Sapang Dalaga. Sa halip, lalong tumibay ang suporta ng kanilang mga tagsuporta. Parang naging simbolo ng paglaban ang apelyido nilang Yap. Sa bawat kalsada may mga poster pa rin ng YAP for mayor. At sa mga umpukan, sila pa rin ang laman ng usapan.

Sa loob ng kulungan, abala si Rey sa pagtanggap ng mga bisita at pag-aasikaso ng mga sulat mula sa mga loyalista. Isang araw, dumalaw ang kanyang campaign manager si Mang Ben.

“Mayor, hindi po kami papayag na iba ang mauupo sa Sapang Dalaga. Kayo pa rin ang gusto ng tao,” bulong ni Mang Ben, sabay abot ng balota.

Napangiti si Rey kahit alam niyang mahirap ang laban. “Ben, kahit saan ako dalhin ng tadhana, hindi ko iiwan ang bayan natin. Basta’t para sa Sapang Dalaga, lalaban tayo,” sagot niya, mahigpit ang tinig.

Naging usap-usapan sa buong probinsya nang tumakbo si Rey bilang Mayor habang nakakulong. Ang iba hindi makapaniwala pero sa Sapang Dalaga parang normal lang. Ganon kalalim ang ugat ng pulitika at pamilya sa lugar nila.

Dumating ang araw ng eleksyon. Sa kabila ng rehas nanalo si Rey Yap bilang mayor. Sa tuwa ng kanyang mga tagasuporta, nagdaos pa sila ng munting salu-salo sa labas ng kulungan.

“Mayor pa rin si Boss Rey. Walang tatalo sa Yap!” sigaw ng mga tao. May kasamang sayawan at tawanan.

Ngunit hindi natapos doon ang kontrobersya. Noong 2004, lumabas ang balita na naglabas si Rey ng pekeng dokumento para makalabas ng kulungan at makaboto sa eleksyon. Agad siyang inilipat sa solitary confinement bilang parusa.

Sa loob ng malamig na selda, mag-isa lang si Rey. Tahimik niyang pinagmamasdan ang liwanag mula sa maliit na bintana. Nagmumuni-muni.

“Hanggang saan ang kaya kong gawin para sa pamilya at bayan?” bulong niya sa sarili.

Kahit nakakulong, nanatiling buhay ang pangalan ng Yap sa Sapang Dalaga. Sa bawat sulat na natatanggap ni Rey, ramdam niya ang pag-asa at pananalig ng kanyang mga kababayan. Pero sa likod ng lahat ng ito, alam niyang mas mabigat na laban pa ang naghihintay sa kanya. Isang labang hindi lang sa pulitika kundi sa buhay at kamatayan.

Maaga pa lang, gising na si Rey Yap sa loob ng kanyang selda. Tahimik siyang nagbihis. Puting polo, itim na pantalon. Parang ordinaryong araw lang pero mabigat ang bawat galaw. Ngayong araw, haharap siya sa Manila Regional Trial Court para sa hearing ng isa na namang kasong murder. Ang pagpatay kay Julie Ontulan, dating NPA rebel na matagal ng itinuturong may kinalaman sa ikinamatay ng kanyang ama.

Habang binabaybay ng BJMP ang kalsada patungong Manila City Hall, tahimik lang si Rey. Sa tabi niya, naroon ang dalawang bodyguard na laging kasama tuwing hearing sina Peter Sabijon Jr. at Cesar Villanueva. Sa likod ng salamin ng sasakyan, tanaw niya ang abalang lungsod. Pero para kay Rey, parang lumiliit ang mundo niya.

Pagdating nila sa ikaapat na palapag ng city hall, sinalubong sila ng ilang jail guard at court staff. Sa hallway may mga abogadong nag-uusap, mga witness na nag-aabang at ilang pamilya ng mga biktima ng karahasan na regular na nag-a-attend sa mga hearing. Isa na dito si Bella Santos, isang matandang aktibista ng Crusade Against Violence na laging naroon para magbantay ng mga kaso ng political killings.

“Boss, relax lang. Dito lang kami,” bulong ni Peter, pilit na pinapalakas ang loob ni Rey habang naghihintay sila sa labas ng courtroom.

“Sanay na ako sa ganito, Peter. Basta alerto lang kayo,” sagot ni Rey, pilit na ngumiti.

Ilang minuto bago magsimula ang hearing, napansin ng mga tao ang isang matangkad na lalaki. Malinis ang gupit, matikas ang tindig at suot ang asul na t-shirt na may malaking PULIS sa likod. Parang ordinaryong escort lang kaya walang nagduda. Biglang lumapit ang lalaki sa grupo nina Rey.

“Sir, sandali lang po,” sabi nito.

Pero bago pa makapagsalita si Rey, mabilis na bumunot ng sandata ang lalaki. Sunod-sunod ang putok. Apat na bala ang tumama kay Rey sa dibdib, isa sa batok. Tumba siya sa sahig, duguan habang nagkakagulo ang lahat.

“Boss!” sigaw ni Peter pero tinamaan din siya sa likod.

Si Cesar pilit na tumindig palayo pero sugatan na rin. Si Bella Santos na walang kamalay-malay na nadamay biglang napaupo at napasigaw. Tinamaan siya ng ligaw na bala sa binti at balikat. Nagkagulo sa hallway. Ang mga tao nagsitakbuhan. Ang iba’y napatili.

Ang gunman kalmado lang na naglakad palayo. Hawak ang cellphone parang walang nangyari. Sa gitna ng kaguluhan, ginawang hostage ang isang tao at mabilis na nakatakas. Nakihalo sa mga nag-uusyoso dala-dala ang peke niyang pulis na anyo.

“Hanapin niyo. Huwag niyong palabasin!” sigaw ng isang pulis.

Pero huli na. Wala na ang Gunman. Ilang sandali pa, dumating ang mga SWAT at MPD. Ni-lockdown ang buong city hall. Sinuyod ang bawat kwarto, bawat hagdan, bawat kisame. Pero para silang naghahanap ng multo. Wala silang natagpuan.

Sa gitna ng gulo, dinala ng mga jail guard si Rey sa ospital pero idineklara siyang dead on arrival. Sa labas, nag-iyakan ang mga kaanak at tagasuporta ni Rey.

“Bakit dito pa? Sa Manila pa mismo,” umiiyak na tanong ng isa niyang kapatid.

Sa loob ng city hall, naiwan ang takot at pagkabigla. Ang mga abogado, witness at pamilya ng mga biktima lahat ay napatanong. Kung dito sa gitna ng Maynila, kayang gawin to paano pa sa probinsya. Ang araw na iyon ay naging marka ng isa na namang madugong kabanata sa buhay ng mga Yap at sa kasaysayan ng political killing sa Pilipinas. Sa hallway ng Manila City Hall, naiwan ang mga bakas ng dugo, putol-putol na sigaw at tanong na walang kasagutan: sino ang may pakana at kailan matatapos ang ganitong karahasan.

Matapos ang brutal na pamamaril kay Rey Yap sa loob mismo ng Manila City Hall, agad na nagkagulo ang buong gusali. Ni-lockdown ng mga pulis ang lahat ng exit. Walang palabas, walang papasok. Ang mga SWAT, pulis at security personnel ay nagkalat sa bawat sulok, bawat kwarto, bawat hagdanan at maging sa mga kisame. Pero kahit anong paghahanap parang bula na naglaho ang gunman.

Sa loob ng ilang oras, crime scene ang buong ikaapat na palapag. May mga yellow tape, mga pulis na nag-iimbestiga at mga witness na nanginginig pa rin sa takot habang kinukuhanan ng pahayag.

“Sir, paano nakalusot ‘yung pumatay? Ang daming security dito,” tanong ng isang reporter kay Chief Inspector Dominador Arevalo Jr., Hepe ng MPD homicide section.

“Professional ang gumawa nito. Hindi ito basta-basta. May kasabwat, may lookout at planadong-planado ang lahat,” sagot ng opisyal, seryoso ang mukha.

Habang iniimbestigahan ang insidente, nadiskubre ng mga pulis na may limang lookouts ang Gunman. Sila ang nag-abala sa mga jail guard, nagbantay sa paligid at tumulong sa pag-escape ng killer. Ang suot na pulis shirt ng gunman ay naging susi para hindi siya agad mapansin. Parang ordinaryong security lang siya sa hallway.

Nagkaroon din ng issue sa protocol ng seguridad. Sa city hall, required ang mga jail guard na iwan ang kanilang sandata bago pumasok sa courtroom. Dahil dito wala silang panlaban ng mangyari ang pamamaril.

“Kung may isang data lang sana kami, baka nahabol pa namin,” malungkot na sabi ng isang jail guard sa imbestigador.

Lalo pang lumala ang kontrobersya nang mapansin na nawawala ang wallet at relo ni Rey Yap matapos siyang dalhin sa ospital.

“Inimbestigahan na rin namin ang mga jail guard na nagdala kay Yap sa PGH. Dapat malinaw kung saan napunta ang mga gamit niya,” pahayag ni Chief Superintendent Roberto Rosales, hepe ng Manila Police District.

Habang patuloy ang imbestigasyon, lalong lumalabas ang kahinaan ng seguridad sa mga mahahalagang gusali ng gobyerno.

“Kung dito sa Manila City Hall kayang gawin to, paano pa sa mga probinsya,” bulong ng isang empleyado, halatang natakot.

Sa mga sumunod na araw, naging laman ng balita ang insidente. Maraming opisyal ang nanawagan ng mas mahigpit na seguridad at accountability. Pero sa kabila ng lahat ng imbestigasyon, walang nahuli, walang naparusahan. Parang multo na lang ang gunman. Nagtago sa dilim. Iniwan ang bayan ng takot at tanong.

Sa Sapang Dalaga, mabilis na kumalat ang balita. Ang mga tao lalong natakot, lalong nagduda sa sistema.

“Kung si Mayor Reyap nga walang ligtas, paano pa kami?” tanong ng isang tricycle driver habang nag-aabang ng pasahero.

Ang imbestigasyon ay nag-iwan ng maraming butas at ng mas malalim pang sugat sa puso ng bayan at ng pamilya Yap. Habang patuloy ang imbestigasyon, lalong lumalalim ang mga usap-usapan sa Sapang Dalaga at buong Misamis Occidental. Hindi na lang ito basta krimen. Para sa marami, ito ay rumesbak na paghihiganti. Bunga ng dekadang bendeta sa pagitan ng Yap at Cebedo clans.

Sa mga karinderya at palengke, bulungan ng mga tao: “Hindi matatapos yan hangga’t may natitirang lider sa bawat pamilya. Bawat patak ng dugo may kapalit.”

Ang mga ordinaryong mamamayan natutong umiwas sa gulo at mag-ingat sa mga sinasabi.

“Basta ako hindi na ako bumoboto. Pare-pareho lang silang lahat. Puro bendeta,” hinaing ni Aling Nena, tindera sa palengke.

Sa bahay ng mga Yap, naging tahimik na ang dating masiglang tahanan. Ang mga natitirang miyembro ng pamilya bihira ng lumabas. Ang mga dating tropa at tagasuporta nagpakalayo-layo na rin takot na madamay sa siklo ng karahasan. Ang mga kabataan natutong umiwas sa usaping pulitika. Ang mga matatanda mas piniling magdasal at maghintay ng pagbabago. Sa simbahan, laging kasama sa panalangin ang kapayapaan at hustisya para sa bayan.

Sa kabila ng lahat, may mga nagsisikap pa ring magtanim ng pag-asa.

“Baka sakaling sa bagong henerasyon, magbago na ang takbo ng pulitika dito. Baka matuto na tayong magpatawad at mag-move on,” pahayag ng isang batang leader ng youth group.

Pero sa puso ng marami nananatiling sariwa ang sugat. Ang pagkawala ng Yap ay hindi lang pagkawala ng isang pamilya sa pulitika. Ito ay simbolo ng pagkatalo ng buong bayan sa harap ng karahasan at vendeta. Ang legacy ni Rey Yap at ng kanilang pamilya ay naging babala sa larong pulitika na ginagamitan ng dahas at paghihiganti: walang tunay na panalo. Ang tanging natitira ay takot, lumbay at ang tanong kung kailan muling sisikat ang araw ng kapayapaan sa Sapang Dalaga.