“Breaking news, isang karnisero sa Quiapo, ginawang katayan ang kanyang cold storage. Labindalawang miyembro ng sindikato, natagpuang nakasabit sa gantsilyo.”

Ang bakal na pinto ng cold storage ay sumara. Ang mabigat na tunog nito ay pumutol sa huling ingay mula sa labas. Sa loob, ang hangin ay makapal, may yelo, at may bahid ng amoy na metaliko. Amoy ng sariwang dugo na sumasama sa sintetikong lamig ng espasyo. Ang manipis na usok mula sa tuyong yelo ay dahan-dahang lumulutang sa sahig, nagbibigay ng anyo ng isang makasalanang ulap.

Dahan-dahan, sa dilim na nababasag lamang ng isang nagkukurap na bumbilya, lumilitaw ang isang di-kapani-paniwalang tanawin. Labindalawang pigura ang nakabitin, baligtad mula sa mga bakal na kawit ng karne na madalas gamitin sa pagbitay ng baka. Ang bawat isa ay tila masusing hinanda; tinatanggalan ng balat ang ilan, ang iba naman ay pinutol sa iba’t ibang bahagi. Ang mga kawit ay nakabaon sa kanilang laman, pumipunit sa balat at kalamnan. Isang tahimik, basang tunog ng paghihiwa ang nanatili sa alaala.

Hindi ito mga hayop. Ang mga ito ay mga lalaki. Mga labindalawang lalaki, ngayon ay pinroseso bilang parusa. Ang kanilang dugong sumampa ay naninigas na sa puting tiles, at ang tunog ng mga kawit na nagbabanggaan sa bawat paggalaw ng hangin ay parang malalamig na kampana ng kamatayan.

Sa gitna ng dambuhalang patayan, nakaupo si Mang Berting sa isang lumang bangko. Ang kanyang mga mata, malalim at puno ng hindi maipaliwanag na kapayapaan, ay nagmasid sa kanyang gawa. Ang kanyang mga kamay, matibay at bihasa sa talim, ay may bahid ng tuyong dugo. Sa kanyang tabi, ang kanyang paboritong kutelo at ang matalas na katana ay nakapatong sa isang lumang kahoy na bloke. Isang gantilyo ng karne, ang kaniyang sagisag, ay nakasabit sa gilid ng bangko, kumikinang sa manipis na liwanag.

Kinuha niya ang isang mumurahing sigarilyo, sinindihan ito, at lumabas ang usok na sumama sa ulap ng yelo. Isang huling malalim na hininga. Tapos na ang trabaho.

Umaga pa lamang, sumasabog na ang buhay sa Quiapo. Ang lumang simbahan, na tila saksi sa libong kwento, ay nakatingin sa umaalingawngaw na ingay ng palengke. Dito sa gitna ng sigawan ng mga tindera, tawaran ng mga mamimili, at amoy ng sariwang isda, gulay, at karne, ay namumukod-tangi ang pwesto ni Mang Berting. Isang lumang karatula ang nakasabit sa itaas, nagbabasa: “Karnisero Berting. Sariwang karne araw-araw.” Ang mga titik ay bahagyang kumupas, ngunit ang pangalan ay nanatiling matatag sa alaala ng mga suki.

Dito, sa ilalim ng ilaw na neon na kumukuti-kuti at sa harap ng bloke ng kahoy na may libo-libong hiwa, ay makikita ang master ng kanyang sining. Si Mang Berting, limampung taong gulang, ay isang monumento ng lakas at katahimikan. Hindi mataas ngunit matatag ang pangangatawan. Bawat kalamnan ay hinubog ng taon ng pag-angat at paghiwa. Ang kaniyang mga kamay, makakapal at may mga pilat mula sa mga aksidente sa trabaho, ay mga patunay ng mahabang panahon ng pagtatrabaho. Sa mga kamay na iyon, ang kutelo at ang matalas na kutsilyo ay tila ekstensyon lamang ng kanyang sarili, sumasayaw sa pagitan ng buto at laman nang may nakakapangilabot na biyaya.

Nagsimula na ang kanyang araw bago pa sumikat ang araw. Ang mga hita ng baboy at baka ay nakasabit sa mga kawit na bakal, kumikinang sa lamig ng umaga. Ang amoy ng sariwang karne na may bahid ng dugo at panginginig ng lamig mula sa mga yelo ay bumabalot sa hangin. Ito ang amoy ng metal na lumalago sa mga butas ng ilong, halo-halo sa matamis na baho ng pagkaing nabubulok na nakakalat sa paligid ng palengke. Para sa iba, ang amoy na ito ay maaaring nakakaduwal, ngunit para kay Mang Berting, ito ang amoy ng buhay, ng paggawa ng kabuhayan.

Habang nagbabanat ang araw, nagsisimula na rin ang tunay na sayaw ni Mang Berting. Isang malaking piraso ng baka ang nakahiga sa kanyang bloke. Walang pag-aatubili, walang pagdadalawang-isip. Ang kanyang kutsilyo ay dumausdos sa pagitan ng mga buto at laman, parang tubig na umaagos sa mga bato. Splish! Ang tunog ng paghiwa, malalim at mamasa-masa, ay nagsasabi ng lalim at presisyon ng kanyang galaw. Alam niya ang bawat litid, bawat buto, bawat hibla ng karne. Ang kanyang mga mata, kahit may kaunting kunot sa gilid, ay matalas at nakatuon, tila nakikita ang invisible na mapa ng loob ng hayop, ang mga linyang itinago sa ilalim ng balat at taba.

“Mang Berting, isang kilo po ng pork liempo, ‘yung malaman po,” boses ng isang ale, si Aling Nena na matagal nang suki.

Si Mang Berting ay tumango lang, hindi nagsasalita, ngunit ang kanyang mga kamay ay gumalaw na agad. Isang mabilis na hiwa at ang perpektong piraso ng liempo ay nakahanda na. Balanse ang taba at laman. Walang kalabisan, walang kakulangan, walang nasasayang.

“Salamat, Mang Berting. Ikaw talaga ang pinakamagaling,” bati ni Aling Nena at ngumiti ng taos-puso.

Ang kanyang tugon ay isang tipikal na tango o bahagyang pagtaas ng kanyang kilay. Siya ay tao ng iilang salita. Mas gusto niyang ipagsalita ang kanyang gawa. Ang bawat hiwa ay isang pahayag. Ang bawat piraso ng karne ay isang kanta. Hindi lang mga karaniwang mamimili ang pumupunta sa kaniya; mga may-ari ng restaurant, mga caterer, at maging ang mga tindera sa kalapit na tindahan ay umaasa sa kanyang kasanayan. Ang kanyang reputasyon ay lumalaganap sa buong palengke. Walang karnisero sa Quiapo ang makapapantay sa kanyang kakayahan, sa kanyang tiyaga, at sa kanyang dedikasyon sa kanyang sining.

Ang kanyang stall ay laging malinis. Ang kanyang mga kagamitan ay laging matalas at maayos. Ito ang kanyang teritoryo at siya ang walang kaduda-dudang hari nito. Ang tunog ng kanyang kutelo na bumabagsak sa block—Thwak—ay isang pamilyar na himig sa palengke. Isang pahayag ng kapangyarihan at awtoridad na gumagapang sa ingay ng merkado.

Habang papalapit ang tanghali, mas lumalalim ang ingay at init sa Quiapo. Ngunit si Mang Berting ay nananatiling kalmado, tila isang puno sa gitna ng bagyo. Hindi siya nagmamadali, hindi rin nagpapabagal. Ang kanyang ritmo ay matatag, epektibo. Sa bawat hiwa, sa bawat pagputol, mayroong isang uri ng katahimikan at pokus na nagpapahiwatig ng isang mas malalim na kahulugan sa kanyang gawain, halos isang ritwal.

Pagkatapos ng matinding paghahanapbuhay, may isang mukha na palaging hinahanap si Mang Berting, isang batang lalaki na may ngiting kasing-liwanag ng araw. Si Rafael, ang kanyang nag-iisang anak. Si Rafael ay labing-limang taong gulang, isang mag-aaral na matalino at masipag. Siya ang dahilan kung bakit si Mang Berting ay nagtatrabaho ng walang kapaguran araw-araw na may pag-asa sa kanyang puso.

Madalas pagkatapos ng klase, dadaan si Rafael sa palengke. Hindi para tumulong sa paghihiwa ng karne, dahil ayaw ni Mang Berting na madungisan ang kanyang mga kamay sa gawaing ito, kundi para magdala ng tanghalian o para lang saluhan ang Ama sa isang tahimik na sandali.

“Pa,” bati ni Rafael, dala ang isang Tupperware na may kanin at ulam na niluto marahil ng kanilang kapitbahay. “Kumain na po kayo. May adobo po kayo ngayon, paborito niyo po.”

Ang paningin ni Mang Berting na matalim sa karne ay lumambot nang makita ang kanyang anak. Isang maliit na ngiti ang sumilay sa kanyang mga labi. Isang ngiting bihirang makita ng iba maliban kay Rafael. Ito ang ngiting nakalaan lamang sa kanyang pinakamamahal.

“Salamat, anak,” tugon niya. Ang kanyang boses ay mas malambing kaysa sa karaniwan.

Binaba niya ang kanyang kutelo, pinunasan ang mga kamay, at umupo sa isang bangko sa gilid. Habang kumakain si Mang Berting, nakaupo si Rafael sa tabi niya, nagkukwento tungkol sa kanyang araw sa eskwelahan. Ang mga bagong natutunan, ang kanyang mga kaibigan, ang kanyang mga pangarap. Si Mang Berting ay nakikinig ng buong atensyon. Paminsan-minsan ay tumatango o nagtatanong ng maikling katanungan. Ang kanyang mga mata ay nakatuon sa kanyang anak, hindi sa paligid na maingay. Ang bawat salita ni Rafael ay musika sa kanyang tainga.

Si Rafael ang kanyang kinabukasan. Ang pag-asa niyang makakawala sa siklo ng hirap ng buhay sa palengke. Gusto niya na makapagtapos ito ng pag-aaral, magkaroon ng magandang buhay. Malayo sa amoy ng dugo at ingay ng kutelo. Malayo sa mga sulok ng Quiapo na puno ng dilim at peligro.

Pagtatapos ng araw, habang unti-unting humihupa ang ingay ng palengke, nililinis ni Mang Berting ang kanyang pwesto. Pinatalas niya ang kanyang mga kutsilyo at kutelo, maingat na inilalagay ang mga ito sa lalagyan. Si Rafael ay nakaupo pa rin sa tabi niya, nagbabasa ng libro o paminsan-minsan ay tumitingin sa ama, nagmamasid sa kanyang mga galaw. Ang relasyon nilang dalawa ay hindi nangangailangan ng maraming salita. Ang pagmamahalan at pag-unawa ay nabubuo sa tahimik na presensya at maliliit na kilos.

Isang tapik sa balikat, isang tahimik na sulyap, isang inihandang tanghalian. Ito ang pundasyon ng buhay ni Mang Berting, ang ilaw sa kaniyang madilim at mahirap na mundo. Habang naglalakad sila pauwi, hawak ni Mang Berting ang kaniyang maletang puno ng kanyang mga kasangkapan. Naglalakad sila sa gitna ng gumagabing Quiapo kung saan ang mga ilaw ay nagsisimulang sumindi at ang mga ingay ay nagiging mas banayad. Sa mga madilim na eskinita, ang kanyang matalas na paningin ay hindi nakakawala sa kanyang anak.

“Pa, okay ka lang po?” tanong ni Rafael, napansin ang bahagyang paghinga ng ama.

“Ayos lang anak, napagod lang,” sagot ni Mang Berting at ngumiti.

Ang kanyang kamay ay marahang pumisil sa balikat ni Rafael. Ang ngiting iyon at ang pigil na haplos ay nagsasabi ng libo-libong salita. “Mahal kita, anak. Para sa iyo ang lahat ng ito.”

Ito ang mundo ni Mang Berting. Ang ingay ng palengke, ang sining ng paghihiwa, at ang tahimik na pagmamahal sa kanyang anak. Ito ang kanyang kabuhayan, ang kanyang pagkatao, ang kanyang lahat. Isang simpleng buhay ngunit puno ng kabuluhan, na ngayon ay nakatayo sa bingit ng isang trahedyang magbabago sa lahat.

Ang araw na iyon ay nagsimula tulad ng libo-libong iba pa para kay Mang Berting. Gumagapang pa ang dilim ngunit buhay na ang palengke ng Quiapo. Ang hangin ay malapot sa amoy ng sariwang isda, gulay, at higit sa lahat, ng karne. Ang pamilyar na medyo matamis na baho ng dugo na sumisiksik sa bawat hibla ng kanyang balat, nagkukubli sa ilalim ng kanyang mga kuko at tila nakatira na sa kanyang mga baga. Siya ang hari ng kaniyang kaharian ng mga buto at laman, ang pinakamahusay na karnisero sa buong lugar. Ang bawat hiwa ng kanyang matalim na gutom ay tumpak. Bawat hagod ng kanyang cleaver ay isang tugtog ng dalubhasang kasanayan.

Alas-singko ng hapon, habang abala siya sa paghiwa ng isang malaking tiyan ng baboy, ang kanyang mga bisig ay gumagalaw ng may ritmo at lakas. Isang pamilyar na tugtog ang umalingawngaw sa kanyang bulsa. Ito ang lumang Nokia niya. Ang ringtone nito ay isang kanta na minsan ay kinagigiliwan ni Junjun, ang kaniyang anak. Hindi niya ito pinansin sa una, sanay na sa mga tawag mula sa kanyang mga suki. Ngunit nang magpatuloy ang pagtunog at makita niya ang pangalan ni Junjun sa screen, kumunot ang kanyang noo.

Bihira tumawag ang bata sa oras na iyon. Kadalasan hinihintay na lang niya si Berting sa bahay, abala sa pagbabasa ng aklat o paglalaro ng online games.

“Hello Jonjun! Kumusta ka?” Ang boses ni Berting ay bahagyang nahihilo sa ingay ng palengke.

Ngunit ang sumagot ay hindi ang maligayang tinig ng kanyang anak. Isang boses ng lalaki, malamig at walang emosyon ang bumasag sa kanyang pandinig.

“Mang Berting? Tama. Ang anak mo si Jonjon nasa amin.”

Parang isang butas ng yelo ang bumungad sa dibdib ni Berting. Napakapit siya ng mahigpit sa kanyang gutom. Ang hawakan nito ay halos nabasag sa kanyang kamao. Ang ingay ng palengke ay tila humina. Ang amoy ng karne ay biglang naging mabigat na nakasusuka.

“Si-sino ka? Anong kalokohan ‘yan?”

“Walang kalokohan, Mang Berting. Kung gusto mong makita pa si Jonjun nang buhay, maghanda ka ng limang milyon. Huwag kang mag-abalang magsumbong sa pulis. Alam namin ang bawat galaw mo.”

Ang boses ay pinutol, walang pag-aalinlangan.

“Tatawagan ka namin bukas. Huwag kang magkakamali.” Naputol ang linya.

Si Berting ay naiwang nakatayo, tulala. Ang gutom ay nakasaksak sa lamesa. Limang milyon. Imposible. Ni sa panaginip ay hindi niya maiipon ang ganoong kalaking halaga. Sa lahat ng pawis at dugo na ibinuhos niya sa loob ng 40 taon sa palengke, hindi pa rin sapat para bilhin ang kaligtasan ng kanyang anak.

Umuwi siya ng gabing iyon, hindi alintana ang mga tanong ng kanyang mga kasamahan. Ang kanilang mga tinig ay tila bulong na lamang sa kanyang tainga. Ang bahay ay madilim, tahimik. Wala si Jonjun. Ang kanyang bag, ang mga sapatos niya, ang kanyang mga aklat—lahat ay naroon maliban sa kanya. Dito nagtagpo ang katotohanan ng banta sa telepono.

Kinabukasan at sa mga sumunod na araw, ang kanyang buhay ay naging isang walang humpay na bangungot. Tinawagan siya muli. Ang bawat tawag ay nagdudulot ng panibagong alon ng takot at desperasyon. Ipinarinig sa kanya ang iyak ni Jonjun. Ang bawat hikbi ay parang kutsilyong tumutusok sa kanyang puso.

“May pera na ako,” pagsisinungaling niya, desperadong umaasang mapagbigyan ng mga kidnappers. “Ilang araw pa, huwag niyo siyang saktan.”

Ngunit alam niyang hindi siya pinaniniwalaan. Ang mga boses sa telepono ay naging mas malamig, mas mapagbanta. Sa huling pag-asa, lumapit siya sa pulisya. Ngunit ang kanyang pag-asa ay mabilis na naglaho tulad ng usok. Sa istasyon, kinailangan niyang maghintay ng matagal. Ang amoy ng lumang papel at pawis ay sumasama sa kanyang nararamdamang pangamba. Isang opisyal na abala sa paglalaro sa kanyang telepono ang tumango-tango lang habang nagkukwento siya.

“Standard procedure, Mang Berting. Magfi-file kami ng report pero mahirap po ‘yan lalo na’t walang nakakita.”

“Pero ang anak ko!” Halos sumigaw siya, ngunit ang kanyang boses ay naging garalgal. “May ebidensya ako. Tinatawagan nila ako.”

Ang pulis ay tumingin sa kanya ng walang interes. “Sige po. Tatawagan namin ang telecom company. ‘Yan ay kung papayagan sila ng korte. Kung may makita kayong ebidensya, tawagan niyo kami. Pero mahirap talagang umaksyon nang wala kaming matibay na hawak.”

May kumalat na balita sa palengke na may mga opisyal din daw na protektor ng ganitong sindikato, na ang mga kidnappers ay may koneksyon sa mga nasa itaas. Ang pag-aalinlangan ay nagbigay daan sa isang mapait na katotohanan. Walang tutulong sa kanya. Ang mga taong dapat na nagpoprotekta ay abala sa kanilang sariling interes o masahol pa, mga kasabwat. Ang kanyang anak ay isang numero lang sa kanila. Isang istatistika.

Lumipas ang mga araw, naging linggo. Ang deadline ay papalapit na. Hindi pa rin niya nakukuha ang pera. Walang tulong mula sa pulis. Ang kanyang mundo ay gumuho. Ang mga kamay niya na dating masigla sa paghiwa ng karne ay nanginginig sa takot. Hindi siya makatulog. Ang bawat anino ay tila isang babala. Ang bawat tunog ay tila hudyat ng masamang balita.

Isang umaga, dumating ang tawag na kinakatakutan niya. Isang patay na boses, walang awa.

“Mang Berting, lumipas na ang deadline. Wala kang ginawa. Sabi namin, huwag kang magkakamali.”

Walang iyak, walang hikbi ang narinig niya mula kay Junjun. Isang malamig na katahimikan. Pagkatapos, isang text message ang dumating. Isang larawan. Ang larawan ni Junjun, nakahiga sa isang madilim na lugar. Ang kanyang mga mata ay nakapikit. Ang kanyang mukha ay maputla. Hindi na siya humihinga. Sa kanyang kamay, may hawak na isang piraso ng papel na may nakasulat na mga salita: “Sumuway ka.”

Ang larawan ay tumama sa kanyang puso, nagwasak sa bawat hibla ng kaniyang pagkatao. Nabuwal siya sa sahig. Ang kanyang mga bisig ay nakayakap sa kanyang sarili. Wala siyang naramdaman kundi isang walang hanggang lamig. Isang kawalan na sumakop sa kanyang buong pagkatao. Ang kanyang anak, ang kanyang Jonjon, ang kanyang nag-iisang pag-asa at kaligayahan, ay wala na.

Napakasakit ng pagkawala. Naramdaman niya ang matinding pagkawala ng kontrol sa kanyang buhay. Sa palengke, siya ang may hawak ng kutsilyo. Siya ang nagdidikta ng kapalaran ng bawat piraso ng karne. Ngunit sa buhay ng kanyang anak, wala siyang magawa. Wala siyang kapangyarihan.

Ngunit habang ang lumbay ay bumabalot sa kanya, may isang butil ng apoy na nagsimulang sumiklab sa pinakamadilim na sulok ng kanyang kaluluwa. Ang matinding sakit ay dahan-dahang nagbabago mula sa pagdurusa tungo sa isang bagong anyo: Galit. Isang malamig, malalim na galit. Galit sa mga humawak sa kanyang anak. Galit sa pulisya. Galit sa mundong pinabayaan ang kanyang anak.

Umakyat siya nang dahan-dahan. Ang kanyang mga kamay ay nanginginig hindi na sa takot kundi sa isang bagong uri ng lakas. Ang kanyang mga mata na puno ng luha ay unti-unting lumabo at napalitan ng isang mapanganib na ningning. Ang kanyang pamilyar na mundo ng dugo at karne ay biglang naging isang bagong inspirasyon. Ang kanyang mga kutsilyo, ang kanyang kasanayan, ang kanyang kaalaman sa anatomya.

Hindi niya kayang ibalik ang kanyang anak, ngunit kaya niyang singilin ang bawat isa sa mga kumuha sa kanya. At sa loob ng nakapangingilabot na katahimikan ng kanyang pagluluksa, may isang pangako ang nabuo. Gagawin niyang magbayad ang bawat isa sa kanila sa paraan na tanging isang karnisero lang ang nakakaalam. Sa paraan na hindi nila malilimutan.

Isang malalim na hihip ng sigarilyo ang pinakawalan ni Mang Berting. Ang usok ay dahan-dahang humalo sa malamig na hangin ng madilim na pasilyo sa likod ng kanyang pwesto. Ang dating matining na ingay ng palengke ng Quiapo, ang sigawan ng mga tindera, ang hagikhik ng mga mamimili, ang kalabog ng mga gulong ng kariton, ay tila naging malayong bulong na lamang sa kanyang isipan.

Ang lahat ay binalot ng isang nakabibinging katahimikan mula nang dumating ang balita. Wala na ang kanyang anak. Ang tangi niyang kayamanan, kinuha mula sa kanya nang walang katarungan, nang walang pakundangan. Ang kanyang mga kamay na dati’y sanay sa paghiwa at paghihiwa ay ngayon ay nanlalamig, hindi na sa takot, kundi sa isang matinding pagkalma na mas nakakatakot pa sa pinakamabangis na galit. Ang mga ugat na nakalitaw sa kanyang bisig ay tila mga ugat ng isang punong matagal nang nagtanim ng paghihiganti.

Nakatingin siya sa kawalan, ngunit ang kanyang isip ay hindi tumitigil sa paggalaw. Parang isang makinang kinakalawang ngunit walang tigil sa paggawa. Ang bawat detalye ng nakaraang mga linggo ay sumasayaw sa kanyang alaala. Ang matulis na tunog ng telepono. Ang nanlalambot na boses sa kabilang linya. Ang pagmamakaawa niya sa pulisya, ang malamig na pagtanggi, at pagkatapos ang paghihintay, ang pag-asa na pinutol ng isang walang pusong tawag. Isang litrato, isang pahiwatig ng isang buhay na natapos na.

Ngayon, ang sakit ay huminto, o mas tumpak, ito ay nagbago. Hindi na ito isang dumudugong sugat kundi isang bakal na malamig at matigas, humuhubog sa kanyang puso. Ang kanyang pagiging simple at tahimik ay nabalutan ng isang madilim na kapasyahan. Alam niya na hindi siya makakakuha ng katarungan sa pamamagitan ng batas. Ang hustisya para sa kanya ay kailangan niyang gawin sa sarili niyang mga kamay, at alam niya kung paano gamitin ang kanyang mga kamay.

Kinabukasan, sa kalagitnaan ng gabi habang ang Quiapo ay natutulog at ang palengke ay isang malawak, madilim na anino, lumabas si Mang Berting mula sa kanyang pwesto. Sa kanyang kamay ay isang lumang cellphone. Isang burner phone na binili niya sa isang kanto ng bangketa. Hindi siya nagmamadali. Bawat hakbang ay sadyang pinag-isipan. Lumakad siya patungo sa isang maliit na tindahan ng mga sari-sari, isang tambayan ng mga walang katiyakang tao at balita.

“Mang Ruben,” tawag niya sa may-ari ng tindahan, isang matabang lalaki na may nakangiting mukha ngunit may matatalim na mata, na kilala sa kanyang kakayahang maghatid ng mensahe sa mga sulok ng Maynila na hindi sinasalanta ng liwanag ng araw. “Kailangan ko ng tulong mo.”

Tiningnan siya ni Mang Ruben na wala ang ngiti sa kanyang labi. Kilala niya si Mang Berting at alam niyang hindi ito basta-basta lumalapit sa kanya para sa anumang bagay.

“Anong meron, Mang Berting? Mukhang may malalim kang iniisip.”

“Ang mga kumuha sa anak ko,” sabi ni Mang Berting. Ang kanyang boses ay isang bulong lamang ngunit puno ng bigat. “Nalaman ko na may koneksyon sila dito sa Quiapo, sa loob ng palengke. Hindi ko alam kung sino pero sigurado ako.”

Hindi siya nagsinungaling. Alam niya na ang sindikato ay nag-o-operate sa buong Maynila, at ang Quiapo, bilang sentro ng iba’t ibang klase ng tao, ay magiging isang natural na taguan o lugar ng operasyon.

Nag-isip si Mang Ruben. “Malaking isda ‘yan, Mang Berting. Delikado.”

“May alok ako para sa kanila,” patuloy ni Mang Berting. “Sabihin mo sa kanila nakuha ko na ang pera. Lahat, ibebenta ko ang lahat—ang pwesto ko, ang bahay, lahat. Kahit ilang milyon pa ang kailangan nila, nakuha ko na. Gusto ko lang makipagkita sa palengke. Ngayong gabi, ako lang. Gusto ko makita ang mukha nila habang ibibigay ko ang kabuuan ng hinihingi nila.”

Napataas ang kilay ni Mang Ruben. Alam niyang walang sapat na pera si Mang Berting para sa hinihingi ng sindikato. Ngunit ang desperasyon sa tinig ng karnisero, ang lamig sa kanyang mga mata, ay nagbigay sa kanya ng ibang pakiramdam. Hindi ito ang desperate na ama na handang ibigay ang lahat. Ito ay isang nilalang na sumuko sa kanyang sarili, na walang ibang nasa isip kundi ang isang layunin.

“Paano ko sila kokontakin?” tanong ni Mang Ruben.

“May number ako. Ang lumang number na kinontak nila sa akin.” Sagot ni Mang Berting. “Gagamitin mo ang telepono na ito. Sabihin mo na lang, may alok si Berting. Parehong lugar, parehong oras. Pero ngayon may dala siyang milyon. At handa siyang ibigay sa personal sa lahat ng miyembro ng grupo ninyo para tapos na ang lahat. Sabihin mo sa kanila natakot ako kaya hindi ko na idinaan sa pulis at hindi na ako magsusumbong. Gusto ko lang matapos na ang bangungot na ito at ibibigay ko sa kanila ang isang regalo sa pagtatapos nito.”

Ang huling salita, “regalo”, ay binigkas ni Mang Berting nang may bahagyang ngiti sa kanyang labi. Isang ngiting hindi nakarating sa kanyang mga mata. Nag-alinlangan pa rin si Mang Ruben. Ngunit ang tindi ng titig ni Mang Berting ay nagtulak sa kanya. Alam niyang may kung anong nagbago sa matandang karnisero. May kakaiba, masama na bumalot sa kanya.

“Sige, Mang Berting. Gagawin ko.”

Nang makalabas si Mang Berting sa tindahan, binuksan niya ang pack ng murang sigarilyo at nagsindi. Habang hinihihip niya ang usok, inisip niya ang bawat detalye. Alam niya na ang sindikato na kilala sa kanilang kasakiman ay hindi makakatanggi sa pagkakataong kumuha ng malaking pera, lalo na kung mukhang madali lang itong kukunin mula sa isang desperadong Ama. At ang pagbanggit sa “lahat ng miyembro” ay isang tusong panawagan sa kanilang pagkakaisa at kumpyansa. Ipapakita niya ang kanyang kahinaan, ang kanyang kawalan ng lakas para maging mas kampante sila.

Kinabukasan, isang text message ang dumating sa lumang cellphone ni Berting na ipinadala ni Mang Ruben. “Agreed, tonight, midnight, inside the market, near your stall alone.”

Ngunit may isa pang text na dumating ilang minuto pagkatapos, mula sa isang hindi pamilyar na numero. “May regalo rin kami para sa’yo, Berting. Ang tunay na mukha ng katarungan. Huwag kang mag-alala, marami kami. Pero hindi mo kami nakikita.”

Ang text ay may kasamang malabong litrato. Isang pangkat ng labindalawang lalaki. Ang kanilang mga mukha ay halos hindi makikita sa dilim, nakatayo sa isang madilim na eskinita. Ang kanilang mga mata ay nagkikinang sa liwanag ng flash. Ang litrato ay nagpatunay sa kanya na ang kanyang bitag ay gumana. Labindalawa. Eksakto.

Inayos ni Mang Berting ang kanyang gulok sa ilalim ng kanyang mesa. Ang talim nito ay nagniningning sa ilaw ng gasera. Ang kanyang mga kawit ng karne ay nakakalat sa sahig. Ang dulo nito ay matulis at handang gamitin. Naghanda siya ng isang munting lampara. Ang liwanag nito ay sapat lamang upang makita niya ang kanyang mga kagamitan. Ang amoy ng dugo ng pinatay na hayop, na tila laging nakakapit sa kanyang pwesto, ay mas lalong naging matalim sa kanyang pang-amoy.

Ngayon, ang amoy na iyon ay magkakaroon ng bagong kahulugan. Nag-antay si Berting. Ang oras ay gumagapang nang napakabagal. Ngunit alam niyang malapit na. Ang kanyang matandang puso na puno ng dalamhati ay unti-unting napapalitan ng isang makinang pumapatak ng walang damdamin, handa para sa kanyang huling gawain.

Sa gitna ng katahimikan ng gabi sa palengke ng Quiapo, si Mang Berting ay nakaupo, naghihintay. Ang kanyang mga kamay ay nasa kanyang mga gamit. Ang palengke na dati ay sentro ng buhay ay magiging isang matadero, at siya ang maestro ng talim ang mamumuno. Ang kanyang mga biktima, na akala sila ang manghuhuli, ay malapit nang pumasok sa pinakamadilim na kabanata ng kanilang buhay. Ang kanilang kasakiman ang magiging kanilang pamana, at ang kanyang paghihiganti ang magiging kanilang huling hininga.

Ang mabigat na pintuan ng cold storage ay sumara, bumulong ang mechanical na hiss bago ito nag-click sa posisyon. Labindalawang lalaki ang nakakulong ngayon sa loob ng isang mundo ng yelo at bakal. Ang kanilang hininga ay nagiging manipis na ulap sa malamig na hangin. Napalingon sila sa paligid. Ang kanilang mga mata ay naghahanap kay Mang Berting. Ngunit ang nakita lang nila ay ang kapal ng nagyeyelong usok na nagmumula sa mga tumpok ng tuyong yelo sa sahig, kumakalat tulad ng isang buhay na hamog.

Ang lamig ay tumagos sa kanilang mga buto. Isang lamig na mas matindi pa sa ginaw ng gabi sa Quiapo. Ang amoy ay naroon na rin, hindi pamilyar na dugo, ngunit ang matalim na amoy ng sariwang karne, ng bakal, at ng artipisyal na lamig na nagpapanginig sa ilong.

“Nasaan ang matanda?” bulong ng isa, ang boses ay manipis sa hangin. “Wala pa bang pera?”

Sumagot ang katahimikan. Ang tanging maririnig ay ang humihirit na tunog ng mga sistema ng pagpapalamig at ang paminsan-minsang pagkalansing ng mga kawil na bakal na nakasabit sa itaas, naghihintay ng kanilang kargamento. Parang may pumipigil sa paghinga ng oras.

Bigla, mula sa gitna ng usok, isang anino ang gumalaw. Hindi ito tao kundi isang silweta ng isang nilalang na may hawak na isang bagay na kumikislap sa dim na ilaw. Si Mang Berting. Nakatayo siya doon. Hindi nagmamadali. Ang kanyang katawan ay nakakasanay na sa lamig. Ang kanyang mukha ay blanko. Walang emosyon tulad ng isang bato. Ang hawak niya ay hindi ang inasahan nilang bag ng pera kundi ang kanyang paboritong itak. Matalim at makintab, kasama ang isang kawil ng karne, malaki at matibay.

Isang mabilis na galaw, halos hindi nakita ng mata, at ang kawil ay lumipad. Dumapo ito sa leeg ng pinakamalapit na miyembro ng sindikato, si Rico. Ang biglaang paghila ay nagpabagsak sa kanya. Hindi pa man din siya nakakaraos, ang itak ay bumaba. Isang malalim, basang tunog ang umalingawngaw. Hindi ito isang suntok kundi isang tumpak na hiwa. Ang dugo ay bumulwak. Mainit sa malamig na hangin. Ang amoy nito ay biglang lumaganap, pumalit sa amoy ng karne.

Nagsimula ang gulo. Ang iba ay sumigaw. Ang ilan ay nagtatangkang tumakas patungo sa pintuan. Ang iba naman ay handa nang lumaban, kumukuha ng kanilang mga baril. Ngunit ang espasyo ay limitado. Ang sahig ay madulas sa yelo at sariwang dugo. At si Berting ay nasa kanyang elemento. Ang cold storage ay hindi lamang isang lugar. Ito ay ang kanyang teritoryo. Ang bawat sulok, bawat haligi, bawat kawil ay pamilyar sa kanya.

Ang isa pang lalaki ay sumugod, subalit si Berting ay mas mabilis. Umilag siya at gamit ang bigat ng katawan at lakas ng mga bisig, isang malakas na sipa ang tumama sa tuhod ng umaatake, nagpatumba dito. Bago pa man ito makatayo, ang kawil ay muling kumilos, sumabit sa collar bone at iginapos ang katawan nito sa isang kalapit na sabitan. Hindi siya namatay agad. Ang kanyang mga hiyaw ay pinigil ng lamig at ng pangamba. Ang tunog ng kanyang paghinga ay bumigat hanggang sa marinig ang isa pang tumpak na hiwa. Isang huling gurgle at ang katawan ay nag-iba ng anyo. Naging isa pang supply na nakasabit.

Walang pagmamadali si Berting. Ang kanyang mga galaw ay metodiko, hindi galit, kundi isang uri ng malalim na nakakagulat na kalmado. Parang sinasariwa niya ang isang malaking baka. Naghihiwa sa mga bahagi, tinitiyak na walang nasasayang. Ang kanyang kaalaman sa anatomiya ay hindi lamang sa hayop. Pamilyar din siya sa istruktura ng tao. Alam niya kung saan hiwain para mabilis, kung saan saksakin para sa agarang pagtigil. Ang bawat miyembro ng sindikato ay naging isang hamon, isang piraso ng karne na kailangang iproseso.

Ang isang lalaki ay nagtangkang magpaputok ngunit ang putok ay sumablay sa bakal na dingding. Bago pa man makabaril ulit, ang kawil ay bumagsak sa kanyang kamay, binasag ang mga buto. Hindi siya binaril ni Berting. Ang pagpatay ay personal, malapit. Gamit ang mga kasangkapan ng kanyang propesyon. Pinilit niyang gumapang subalit inabot siya ni Berting. Hinila patungo sa gitna ng silid. Ang kanyang huling sigaw ay naging paos na daing. Ang itak ay kumilos ulit. Isang tumpak na paghiwa sa jugular. Ang dugo ay bumulwak tulad ng isang sirang gripo.

Ang anim na katawan ay nakasabit na ngayon, nakakalat sa mga sabitan tulad ng mga sariwang baboy na inihanda para sa palengke. Ang usok ng tuyong yelo ay patuloy na gumagapang, nagtatago sa ilan, naglalantad sa iba. Ang amoy ng dugo ay bumigat kasama ng bahid ng katad—ang amoy ng takot.

Ang iba pang mga miyembro ng sindikato ay nagkukumpulan. Ang kanilang mga mukha ay balot ng puting takot. Wala nang baril ang gumana. Ang lamig ay nagpahirap sa kanilang mga daliri at ang kanilang pag-iisip ay nagulo na sa matinding sindak.

“Wala kang awa!” Sigaw ng isa. Ang kanyang boses ay nanginginig.

Hindi sumagot si Berting. Para sa kanya, ang awa ay isang bagay na nawala nang mamatay ang kanyang anak. Ang tanging nararamdaman niya ngayon ay ang malamig na pangangailangan na tapusin ang gawaing ito upang makamit ang isang uri ng katarungan, kahit gaano pa ito kadilim.

Ang pagpatay ay nagpatuloy. Isang lalaki ay sinubukang harapin si Berting ng isang tubo ngunit ang kanyang mga galaw ay mabagal at walang direksyon. Isang mabilis na pag-iwas, isang pag-ikot, at ang kawil ay muling ginamit, umikot sa leeg, sinakal hanggang sa huling hininga bago ang isang tumpak na hiwa ang nagtapos sa lahat.

Ang mga tunog ay naging isang kakila-kilabot na symphony. Ang tunog ng lumalabas na hininga. Ang basa na tunog ng paghiwa ng laman at buto. Ang pagkalansing ng mga kawil. Ang humihirit na tunog ng makina at ang bumibigat na katahimikan sa pagitan ng bawat kamatayan.

Ang huling tatlo ay nagsisiksikan sa isang sulok. Ang kanilang mga mata ay dilat, napakaliwanag sa dilim. Ang isa ay lumuhod at nagsimulang magmakaawa. Ang kanyang mga luha ay mabilis na nagyelo sa kanyang pisngi. Ang isa naman ay sumuko na lang. Ang kanyang katawan ay nanginginig, alam na ang kanyang oras ay malapit na. Ang pangatlo ay sumigaw nang sumigaw. Isang mahaba, walang kabuluhang sigaw na nagpatuloy hanggang sa lapitan siya ni Berting.

Ang bawat paghiwa ay tumpak. Ang bawat galaw ay pinag-isipan. Hindi ito paghihiganti na puno ng galit kundi isang paghihiganti na puno ng malamig, matinding determinasyon. Ang bawat lalaki ay binayaran ng kanyang utang hindi sa pera kundi sa kanilang buhay. Pinroseso sa parehong paraan na ipinaproseso ni Berting ang karne sa araw-araw. Sila ay naging mga numero lamang. Mga bahagi ng isang malaking gawain.

Nang matapos ang labindalawa, ang cold storage ay naging isang dambuhalang makabre na display. Ang mga katawan ay nakasabit sa mga kawil. Ang ilan ay nakahandusay sa sahig, sa pagitan ng mga piraso ng tuyong yelo. Ang kanilang dugo ay pumuti sa lamig. Ang amoy ng bakal at dugo ay napakalakas, halos nakakasakal. Ang usok ay kumapal, parang isang kurtina na nagtatago sa katotohanan ng nangyari.

Nakaupo si Mang Berting sa isang lumang bangko sa gitna ng lahat. Ang kaniyang itak at kawil ay nasa kanyang paanan, malinis na sa dugo. Tiningnan niya ang kanyang obra. Ang kanyang mukha ay walang pagbabago. Hindi siya ngumiti, hindi rin siya umiyak. Ang kanyang mga mata ay nanatiling blanko. Subalit sa loob, maaaring may maliit na spark ng kumpletong pagtatapos ng pagbabayad. Ang kanyang mga kamay ay hindi nanginginig. Tapos na ang lahat. Ang huling piraso ng karne ay naproseso na.

Huminga siya ng malalim. Ang malamig na hangin ay tumago sa kanyang baga, dala ang amoy ng dugo at paghihiganti. Handa na siya.

Ang hamog ng lamig ay bumalot sa buong espasyo, singaw mula sa tuyong yelo na nagmistulang hininga ng kamatayan. Tahimik si Mang Berting sa kanyang nakaupong posisyon sa isang bangko sa gitna ng nakalilitong tanawin. Ang puting hamog ay kumalat sa kanyang paanan, bumalot sa mga sapatos niyang basa ng dugo.

Labindalawang katawan, labindalawang pigura ang nakabitin. Balat-sibuyas ang balat. Parang sariwang karne na inihanda para sa pagbebenta. Bawat isa ay nakasabit sa sarili nitong kawil na bakal. Ang mga mukha ay nagyelo sa sindak at sakit. Ang mga mata ay nanlalaki at nakatitig sa kawalan. Ang amoy—hindi lang ito ang metalikong makapal na amoy ng dugo o ang mapait na lamig ng artipisyal na hangin. May kasama na itong bagong pabango ngayon: ang usok ng murang sigarilyo.

Isang stick ng Hope ang nakasindi sa pagitan ng kanyang daliring makapal at kinakalawang. Ang ilaw ng apoy ay sumasayaw sa dilim, sumisimbolo sa natitirang huling buhay sa loob ng napakalamig na silid na ito. Humihithit nang malalim. Pinayagang lumaganap ang matamis na kapaitan ng tabako sa kanyang baga na humalo sa amoy ng dugo na nananatili sa kanyang panlasa. Huminga siya ng marahan at ang usok ay dahan-dahang lumabas mula sa kanyang bibig na naging bahagi ng kumakapal na hamog.

Wala siyang maramdaman. Walang galit, walang takot, walang pagsisisi. Tanging kapayapaan, mabigat at madilim tulad ng hamog na ito na bumabalot sa lahat. Nakatitig siya sa kawalan sa mga nakasabit na anino. Hindi ito labindalawang tao para sa kanya. Ito ay labindalawang hayop na kinatay. Bawat isa ay pinaghiwalay sa mga bahagi nito. Bawat isa ay nagbayad ng kanyang utang—ang kanyang anak.

Ang imahe ng kanyang anak na ngumingiti, naglalaro, ay nanumbalik sa kanyang isipan. At pagkatapos ay ang iba pang imahe. Ang malamig, walang buhay na katawan. Ang mga mata na hindi na makakakita, ang pangako ng buhay na biglang pinutol. Para sa kanya, ang bawat hiwa ay isang panalangin. Ang bawat patak ng dugo ay luha ng hustisya.

Ang katahimikan ay biglang pinutol. Mula sa malayo, nagsimulang marinig ang humuhuning sirena. Una ay mahina, parang kuliglig sa gabi. Pagkatapos ay unti-unting lumalakas. Lumalapit. Ang tunog ay nagpapahiwatig ng papalapit na kaguluhan, isang pagtatapos sa kaniyang sariling tahimik na mundong kanyang nilikha.

Hindi siya kumilos. Humihithit lang siya muli sa sigarilyo. Pinayagan ang init nito na sumunog sa kanyang mga daliri. Alam niya na darating sila. Alam niyang matutuklasan nila ang kanyang gawa. At handa na siya.

Ang mga sirena ay lumakas na ngayon kasabay ng sigawan at mga yapak sa labas ng palengke. Alam niyang nasa labas na sila. Naghahanda, nag-aalinlangan. Ang amoy ng dugo at usok ng yelo ay sigurado akong kumalat na sa labas, humihila sa kanila tulad ng isang babala. Narinig niya ang pagkabigla sa mga boses ng mga pulis, ang pag-iyak ng isang babae marahil. Hindi siya lumingon. Ang kanyang titig ay nanatili sa harap niya sa kawalan.

Maya-maya, isang malakas na pagkabukas ang nagpatunog sa buong silid. Narinig niya ang pagbasag ng pinto, ang pagsigaw ng mga utos.

“Swat, clear, clear!”

Ang mga sulo ay nagsimulang tumama sa kanya, nagpapikit sa kanyang mga mata. Mga lalaking nakaitim na uniporme, may dalang matataas na kalibreng armas, ay sumugod sa loob. Ang mga mukha nila ay puno ng pagkabigla at takot. Ang iba ay napasuka. Ang iba ay natulala. Ang kanilang mga mata ay lumipad mula sa kanya patungo sa nakalilitong tanawin ng labindalawang nakasabit na katawan. Ang kanilang mga tinig ay naging bulong, puno ng takot.

Isang matangkad na opisyal na tila ang kanilang pinuno ay lumapit, hawak ang kanyang baril na nakatutok kay Berting.

“Drop the weapon. Slowly show me your hands.”

Tiningnan ni Berting ang sigarilyo sa kaniang kamay. Hindi ito sandata, pero alam niya ang iyon ang gusto nilang makita. Hinitit niya ang huling usok, naramdaman ng pagkasunog sa dulo ng sigarilyo. Dahan-dahan, itinapon niya ang upos sa sahig, sa isang maliit na pool ng dugo na bahagyang nagyelo. Ang tunog ay halos hindi marinig.

“Pataas ang kamay!” muling sigaw ng opisyal, nanginginig ang tinig. Ang kanyang sulo ay halos hindi niya mahawakan ng matuwid dahil sa gulat.

Dahan-dahan, itinaas ni Berting ang kanyang mga kamay. Ang mga ito ay mabibigat, sanay sa paghawak ng mga talim. Ngayon ay nagpapahinga lamang sa hangin. Ang mga kalyo sa kanyang palad ay nagpapaalala ng kanyang buong buhay. Ang dugo na halos tuyo na sa kanyang mga kuko ay nagsasalaysay ng kanyang huling obra. Wala siyang sinabi. Wala siyang ipinaliwanag. Wala siyang hiniling.

Nakaramdam siya ng isang kakaibang kalmado. Isang katahimikan na matagal nang nawala sa kanyang buhay. Naramdaman niya ang pagkilos ng mga opisyal sa paligid niya, ang mga flash ng camera, ang mga radyong nagbubulungan. Narinig niya ang tunog ng metal, ang pagkabit ng posas sa kanyang mga pulso. Ang lamig ng bakal ay hindi na nararamdaman sa balat niya.

Naramdaman niyang itinayo siya at dahan-dahang iginiya palabas ng malamig na silid. Bago siya tuluyang makalabas, lumingon siya ng bahagya. Ang hamog ay nanatili. Ang labindalawang katawan ay nanatili. Nakasabit bilang tahimik na saksi. Ang kanilang mga mukha ay nagyelo, at sa sandaling iyon, hindi ito sindak o sakit. Para kay Mang Berting, ito ay ang tunay na mukha ng hustisya.

Ang kanyang trabaho ay tapos na. Ang kanyang puso ay mabigat ngunit kalmado. Parang isang karnisero na katatapos lang ng isang mahabang araw ng paggawa at sa wakas ay makakapagpahinga na.

Rumaragasang umalingawngaw ang mga sirena, nagpunit sa malalim na katahimikan ng gabi. Ang matingkad na asul at pulang ilaw ay sumisikat sa madilim na pasikot-sikot ng Quiapo, nagpipinta ng mga anino sa bako-bakong kalsada. Hindi nagtagal at tumigil ang mga sasakyan ng pulisya sa harap ng pamilihan kasama ang humaharurot na ingay ng mga gulong at ang sigawan ng mga opisyal.

Sa loob ng frigorifiko, nanatili si Mang Berting na kalmado. Ang usok ng kanyang murang sigarilyo ay umuukit sa naglalamig na hangin, nagmistulang mahinang alon na lumilipad patungo sa nakabiting mga katawan. Sa paglabag ng mga sirena, isang pamilyar na tunog ang umalingawngaw. Ang tunog ng mabibigat na bota na tumatakbo. Pinalibutan ng mga boses na nagbibigay ng utos ang matandang estraktura.

Biglang bumukas ang pintuan ng frigorifiko, nagbibigay daan sa sikat ng flashlight at sa mga pigura ng mga miyembro ng SWAT. Nakaharap sila sa isang tanawing magpapabalik-balik sa kanilang panaginip habang buhay. Labindalawang katawan nakasabit mula sa mga kawit ng karne. Ang bawat isa ay inukit ng may eksaktong pagkakayari. Ang amoy ng dugo ay mas lalong lumalakas, halo sa artipisyal na lamig ng silid at sa banayad na amoy ng usok ni Berting.

Tiningnan ni Mang Berting ang mga armado. Ang kanyang mga mata ay nanatiling payapa. Ang dulo ng kaniyang sigarilyo ay kumikinang sa dilim. Isang maliit na bituin sa gitna ng kadiliman. Hindi siya gumalaw. Walang takot. Walang pagsisisi sa kanyang mukha. Isang malalim na ginhawa ang bumalot sa kanya. Ang pakiramdam ng isang misyon na ganap na natapos para sa kanyang anak. Ang hustisya, tapos na.

Hinitit niya ang huling usok. Pinakawalan ito ng marahan. Hinihulog niya ang upos ng sigarilyo sa sahig at pinanood itong mamatay ang apoy. Nakatingin lamang siya sa mga opisyal na nakahanda ng arestuhin siya. Ang kanyang mga kamay na dati’y sanay sa matalim na talim at sa paghihiwa ng karne ay tahimik na nakasabit sa kanyang tagiliran. Hinintay niya.

“Ngayon, tapos na ang lahat.”