“Breaking news. Isang 70-anyos na lolo… Inubos ang 15 armadong miyembro ng sindikato sa Mindanao. Paano niya nagawa ito?”

Umaga na subalit ang init ay dumidikit na sa balat kasabay ng mabigat na amoy ng dugo at putik. Ang nakabibing paghuni ng mga kuliglig ay tila napalitan ng tahimik na pagkabigla. Isang sirenang papalapit ang pumunit sa katahimikan at kalaunan, dumating ang dalawang patrol car ng PNP, naglalayag sa liblib na daan patungong palayan.

Bumaba ang mga pulis, pinangungunahan ni SPO2 Dela Cruz na halos masubsob sa putikan sa pagmamadali. Ang tanawin na bumungad sa kanila ay sadyang nakapanlumo. Labinlimang bangkay ang nakakalat sa buong palayan—sa mga pilapil, sa matubig na bahagi, sa gilid ng kubo. Ang kanilang mga mata ay dilat, puno ng takot. Ang mga sugat ay puro hiwa, malalim, malinis na tila ginawa ng isang bihasa.

“Anong nangyari dito?” bulong ni Dela Cruz.

Ang pawis ay lumalabas na hindi lang dahil sa init. Ang mga langaw ay nagsimula nang dumapo. Isang matandang magsasaka. Ito ba ang gawa ng isang Lolo Carding na kilala nilang mahina at payat? Hindi nila alam. Ang lupang ninuno ay may sariling tagapagtanggol. Isang anino mula sa nakaraan na minsan nang lumaban sa gubat. Minamaliit nila ang maling lolo.

Maagang-maaga pa lamang, sumisilip pa lang ang gintong sinag ng araw sa silangan, ngunit ramdam na ni Lolo Carding ang muling pagbabalik ng mabigat at malagkit na init ng panahon. Kumapit ang halumigmig sa kanyang balat at kahit hindi pa ganap na sumisikat ang araw, namumuo na ang butil-butil na pawis sa kanyang noo, dumadaloy sa kulubot niyang mukha at sumasama sa alikabok na dumidikit sa kanyang balat. Ang hangin ay tila ayaw gumalaw at ang tanging naririnig ay ang walang humpay na paghuni ng mga kuliglig at iba pang insekto mula sa malawak na palayan na unti-unting lumilinaw sa paningin.

Si Carding, na umaabot na sa pitumpu, ay gumagapang sa putik ng kanyang palayan. Tila isang anino ng matandang panahon. Ang kaniyang mga kamay, manipis at punong-puno ng guhit ng pagod, ay sanay na sa paghawak ng lupa. Bawat hakbang niya sa malambot na putik ay isang ritwal, isang panata sa lupang kanyang minana. Ito ang lupang ninuno, ang lupa na pinagpawisan ng kanyang ama, ng kanyang lolo at ng mga naunang henerasyon. Bago pa man dumating ang mga Kastila at Amerikano sa lupaing ito, siya ay ipinanganak. Dito siya lumaki at dito niya nakita ang paglago ng kanyang pamilya. Para sa kanya, ang palayan ay higit pa sa pinagmumulan ng hanapbuhay. Ito ang puso ng kanilang pagkatao, ang kanilang ala-ala, ang kanilang pagkakakilanlan.

Ngunit sa mga araw na ito, ang bawat haplos niya sa dahon ng palay ay may kaakibat na kirot sa kanyang puso. Sariwa pa ang ala-ala ng kanyang apo si Daniel, na kasing edad ng mga batang palay na ngayo’y unti-unting lumalaki. Dalawang linggo pa lamang ang nakalilipas mula nang mawala si Daniel. Isang “aksidente” daw ayon sa ulat ng pulisya—isang trahedya na bumalot sa katahimikan ng buong baryo na nagpalalim sa lungkot sa puso ni Carding.

Ngunit alam ni Carding at ng buong komunidad na walang aksidente roon. Alam niya na ang kanyang apo ay pinaslang at ang dahilan ay ang lupang ito. Ang lupang ninuno. Isang matalas na kirot ang sumundot sa dibdib ni Carding. Ang pulisya na dapat ay nagbibigay proteksyon ay tila bulag, bingi at pipi—binayaran. Ito ang bulung-bulungan sa buong baryo. Ang mga salarin ay mga tauhan ng land grabbing syndicate. Mga armadong goons na pinoprotektahan ng isang tiwaling pulitiko sa lokal na pamahalaan. Ang kanilang layunin: palayasin ang mga magsasaka, angkinin ang lupa at itayo ang isang marangyang resort.

Ang ideya ng isang resort sa lupaing pinaglibingan ng kanilang mga ninuno ay isang malaking insulto kay Carding. Hindi lamang kalungkutan ang bumalot sa kanya kundi matinding puot. Puot na mas mainit pa sa init ng araw na unti-unting nagiging nagbabagang uling sa kalangitan. Habang pinagmamasdan niya ang malawak na palayan, ang kanyang mga mata na dati’y puno ng lamig ng karunungan ay ngayo’y tila may nagbabagang apoy.

Ang kanyang itak, ang lumang talim na ginagamit niya sa paglinis ng palay at paggupit ng damo, ay nakasabit sa kanyang baywang. Hindi ito basta-bastang kasangkapan. Ito ay simbolo ng kanyang lahi, ng kanyang pagkakakilanlan bilang isang magsasaka. Ngunit sa ilalim ng tumitinding init ng araw at sa harap ng matinding kawalan ng hustisya, tila nag-iba ang pakahulugan ng itak. Sa mga nagdaang gabi habang hindi makatulog, pinuno ni Carding ang talim nito ng langis, hinasa sa batong pinasukan ng kanyang hininga. Ang bawat hasa ay isang ala-ala ng kanyang apo, isang pahimakas, isang pangako.

Bandang tanghali nang halos matunaw na ang simoy ng hangin sa tindi ng init, isang magulong tunog ng motorsiklo ang umalingawngaw sa dulo ng kalsada. Dalawang lalaki, malalaki ang katawan at may matatalim na tingin ang bumaba sa motorsiklo. Bitbit nila ang isang balumbon ng papel at may nakasabit na baril sa kanilang baywang. Sila ang kinatawan ng sindikato, mga mensahero ng kamatayan at kapahamakan.

“Lolo Carding!” sigaw ng isa, mayabang ang boses at lumikha ng echo sa tahimik na kanayunan. “Huling abiso na ‘to. Umalis ka na bago pa kami mapilitang gumamit ng dahas. Ang lupa ay nabili na. May bagong may-ari na. Hindi na ito sa’yo.”

Tiningnan lamang sila ni Carding. Walang emosyong mababanaag sa kanyang mukha. Ngunit sa kanyang loob, kumukulo ang dugo. Ang init ng araw ay tila pinalalakas ang bawat tibok ng kanyang puso. Ang alikabok na bumabalot sa hangin ay tila usok na nagpapahiwatig ng papalapit na labanan. Ang mga lalaking ito ay hindi nakakakita ng scout ranger sa kanyang harapan kundi isang matandang magsasaka na handa nang sumuko. Isang malaking pagkakamali. Ang kanyang katahimikan ay hindi pagsuko. Ito ay ang katahimikan ng isang dagat bago magkaroon ng tsunami.

Ang kanyang mga mata ay nanatiling nakapako sa itak sa kanyang baywang at pagkatapos ay sa malawak na palayan. Hindi ito basta lupa lang. Ito ay lupang diniligan ng pawis at dugo ng kanyang mga ninuno. At sa lalong madaling panahon, didiligan din ito ng ibang dugo. Hindi na niya hahayaan na dungisan pa ang lupaing ito. Hindi na muli.

Ang gabi ay bumalot sa kanayunan. Ngunit ang matinding init ng araw ay tila nakakapit pa rin sa balat, nag-iiwan ng malagkit na pakiramdam. Walang simoy ng hangin na magpapawi sa alinsangan. Tanging ang walang patid na huni ng mga kuliglig at ang malalim na kokak ng mga palaka mula sa naglalakihang palayan ang bumabasag sa katahimikan.

Sa loob ng kanyang payak na kubo, si Lolo Carding ay nakaupo sa isang bangko. Ang anino ng kandila ang tanging kasama niya. Ang mga mata niya, bagama’t may edad na, ay matalas pa rin. Ngunit ngayon ay may bakas ng matinding kalungkutan at isang malamig na determinasyon. Ang kanyang hapunan, isang mangkok ng kanin at tuyo, ay halos hindi nagalaw. Ang bawat butil ng palay sa kanyang kinakaing kanin ay nagpapaalala sa kanya ng lupaing pinaghihirapan ng kanyang pamilya sa loob ng maraming henerasyon. Ang lupang pinrotektahan ng kanyang apo na ngayon ay wala na.

Ang kanyang lolo, ang kanyang ama, ang kanyang sarili at ang kanyang apo. Lahat ay konektado sa lupaing ito sa bawat hibla ng ugat ng palay na lumalaki sa lupang ninuno. Ang pagpatay sa kanyang apo ay hindi lamang pagkitil ng buhay kundi pagputol ng isang ugat mula sa puno ng kanyang lahi at isang pagyurak sa kanilang pinakaiingatang pamana.

Nakahanda na ang lahat sa ilalim ng kanyang higaan. Nakabalot sa lumang sako ay ang kanyang Scout Ranger uniform, kupas na ngunit kumpleto pa rin. Sa tabi nito ay ang kanyang lumang itak na pinatalas niya nang husto sa nakaraang gabi. Ang talim nito ay kumikinang sa sinag ng kandila, mas matalas pa sa dati. Ang kasangkapan na ginagamit niya sa paggapas ng palay ay muling magsisilbing sandata.

Isang kakaibang tunog ang biglang bumulabog sa katahimikan ng gabi. Isang mahinang ugong sa malayo na unti-unting lumalakas. Hindi ito ang tunog ng motorsiklo ng kanyang kapitbahay. Mas mabigat, mas marami. Nagtagal ang ugong at naging malinaw. Tunog ng mga jeep at motorsiklo napapalapit sa kanyang kabahayan. Malamig na hangin ang tila dumaan sa kanyang kubo ngunit hindi ito galing sa kalikasan. Ito ay ang babala ng panganib.

Sumilip si Carding sa pagitan ng mga butas ng kanyang dingding na gawa sa kawayan at nipa. Sa di kalayuan, unti-unting lumitaw ang mga ilaw, sinisindihan ang madilim na kalsada at pagkatapos ang mga tinig, sigawan, tawanan, halakhakan, mga tunog na puno ng pagyayabang at kapangyarihan. Hindi nagtagal, huminto ang mga sasakyan sa tapat mismo ng kanyang bakuran. Labinlimang lalaki ang lumabas, armado ng iba’t ibang klase ng baril mula sa mga homemade shotgun hanggang sa mga lumang M16 at mga malalaking bolo.

Ang kanilang mga mukha ay tila kinain na ng kadiliman ng gabi. Ang mga mata ay namumula, marahil dahil sa alak o sa matinding pagnanais na makapanakit. Ang bawat isa ay tila naglalaman ng sariling bersyon ng kasamaan, pinag-isa sa kanilang layunin: ang durugin ang anumang pagtutol.

“Lumabas ka matanda!” sigaw ng isang lalaki. Ang boses nito ay parang kulog sa gitna ng katahimikan. “Alam naming nandiyan ka. Huwag mo na kaming pahirapan.”

Ito si Mang Tono, ang kanang kamay ng pulitikong tiwali at ang taong pinaghihinalaan ni Carding na nag-utos sa pagpatay sa kanyang apo. Nakangisi si Tonyo, may hawak na maikling shotgun. Ang kanyang mga mata ay nanunumbat sa kanyang kapangyarihan.

“Akala mo ba matatakasan mo kami, lolo? Ito na ang huling babala. Iwanan mo na ang lupang ito o sunugin namin pati ang iyong kaluluwa.”

Naglapitan ang mga lalaki sa kubo ni Carding. Ang kanilang mga flashlight ay sumisinag sa bawat sulok. Ang mga anino nila ay gumagapang sa pader ng Nipa, tila mga halimaw na handang lumamon.

“Wala kang mapupuntahan, Lolo Carding!” sigaw ng isa pa. “Sayang lang ang pagod mo, tapos na ang laban mo.”

Ngunit si Carding ay nanatiling tahimik. Hindi siya sumagot. Hindi niya ipinakita ang kanyang sarili. Sa halip, ang kaniyang mga mata ay nag-scan sa bawat detalye ng kanilang kilos, ang kanilang mga sandata, ang kanilang mga posisyon. Limang ulo. Sa maliit niyang kubo, ito ay isang walang pag-asang laban. Ngunit sa kanyang teritoryo sa palayan na ito, ang bilang ay magiging balewala.

Nagsimulang sipain ng mga lalaki ang pintuan sabay-sabay na sumisigaw. Ang ingay ng pagbasag ng nipa at kawayan ay nakakabingi.

“Sige lolo, labas ka na.” May humawak ng sulo handang sindihan ang kubo. Ang amoy ng gasolina ay unti-unting kumalat sa hangin. “Kung ayaw mong lumabas, susunugin ka namin sa loob.”

Ngunit nang tuluyang bumagsak ang pintuan at pumasok ang mga ilaw ng flashlight sa loob, isang nakakagulat na katahimikan ang sumalubong sa kanila. Walang tao. Walang tanda ng matanda.

“Nasaan na ‘yon?” bulong ng isa. Ang tinig ay bahagyang kinakabahan.

“Nagtago lang!” sigaw ni Tonyo. Ang galit ay bumabalot sa kanyang mukha. “Hanapin niyo. Hindi ‘yan makakalayo.”

Ngunit sa gitna ng kanilang pagkalito at paghahanap, si Lolo Carding ay matagal nang wala. Sa likod ng kanyang kubo, isang maliit na butas ang madalas niyang gamitin para mabilis na makadaan patungo sa palayan. Habang nagsisigawan ang mga lalaki at nagpaputok ng baril sa hangin bilang pagbabanta, si Carding ay gumapang sa putik. Ang itak ay mahigpit na hawak. Ang kadiliman ng palayan ay kanyang naging kanlungan. Ang mga dahon ng palay ay kanyang naging kasuotan. Ang dating magsasakang baluktot ang likod ay naglaho at sa kanyang lugar, isang anino ang lumitaw.

Ang anino ng isang Scout Ranger, handang ipagtanggol ang kanyang lupa, ang kanyang pamana at ang ala-ala ng kanyang apo. Ang mga lalaki ay naghahanap ng isang matandang magsasaka ngunit ang makikita nila ay isang halimaw na natutong manghuli sa dilim. Ang gabi ay naging saksi sa pagsilang ng isang mangangaso. Sa loob ng palayan, nagsimula ang laro ng pusa at daga. At ang mga daga ay walang ideya kung gaano katindi ang kanilang kalaban.

Nang lumubog si Lolo Carding sa kadiliman ng palayan, hindi isang takot na magsasaka ang nawala kundi isang anino na matagal nang natutulog. Sa kanyang likod, naghuhuramentado ang mga tinig ng sindikato. Ang mga salita nila’y ay puno ng paghamak at pagtitiwala sa sarili.

“Saan ka pupunta, matandang hukluban? Hindi ka makakatakas sa apoy. Walang pupuntahan ang mga daga sa dilim.”

Ngunit ang mga salitang iyon ay hindi umabot sa kanya. Ang tanging naririnig ni Carding ay ang matamis na tawag ng nakaraan. Ang ugong ng gubat na muling bumubulong sa kanyang dugo. Ang init ay nanatili, kumukulong parang nilagang tubig sa balat. Ngunit ang init na iyon ay hindi nakasira sa focus ni Carding. Sa halip, ito ang naging gasolina sa apoy ng kanyang galit. Ang pawis na dumadaloy sa kanyang noo ay hindi dahil sa hirap kundi sa matinding konsentrasyon. Ang lupa na dati nililinang niya para sa buhay ay ngayon ang kanyang larangan ng digmaan, ang kanyang bagong lupang gubat.

Sa loob ng malalim na dilim ng palayan, unti-unting nagbalik ang dating anyo ni Carding. Ang baluktot niyang likod ay dahan-dahang umunat. Ang kanyang mga paa na sanay sa mabagal na lakad ng pagtatanim ay muling natuto sa tahimik at tumpak na hakbang ng isang mangangaso. Bawat hibla ng kanyang katawan ay bumalik sa dati nitong kaalaman. Ang mga mata niya na dati malumanay na tinitignan ang usbong ng palay ay naging matatalim na. Humahanap ng mga bakas, nakikinig sa bawat huni ng kuliglig na maaaring hindi tunay na kuliglig.

Ang putik na dating pinagmumulan ng kanyang kabuhayan ay ngayon ang kanyang pinakamahusay na kasangkapan. Gumulong siya sa putikan. Hinayaan ang madilim at malapot na lupa na takpan ang kanyang matandang balat. Ginawang camouflage ang kanyang sarili sa nakakatulig na dilim. Ang amoy ng lupa, ng mga nabubulok na dahon ay humalo sa amoy ng kanyang balat na inilalayo ang anumang pahiwatig ng kanyang presensya.

Hindi kalayuan, naririnig niya ang mga sigaw ng mga lalaki ng sindikato. Sila’y nagkakalat, sumisigaw, nagpapaputok ng baril sa hangin. Nag-iisip na tinatakot nila ang isang matandang tao. Ngunit ang bawat paputok ay tila nagtuturo lamang ng kanilang lokasyon. Nagbibigay kay Carding ng isang mapa sa kanilang kapabayaan. Ang una niyang ginawa ay magtayo ng mga simpleng bitag. Sa kanyang mabilis na paghahanap, nakakita siya ng matatalim na kawayan na ginagamit sa paggawa ng bakod.

Mabilis niyang itinago ang mga ito sa ilalim ng putik. Itinuro ang talim pataas sa direksyon na alam niyang dadaanan nila. Ang iba pa ay simpleng lubid na gawa sa balat ng halaman. Itinago sa pagitan ng mga halaman ng palay sapat upang madapa ang sinumang walang ingat. Hindi ito mga bitag upang pumatay agad kundi upang magdulot ng gulat, ng sakit, at upang ipaalala na ang palayan ay hindi walang buhay.

Isang lalaki ang napahiwalay sa kanyang grupo. Lasing at mayabang sumisigaw ng pangalan ni Carding. “Hoy lolo, lumabas ka na! Hindi mo matatakasan ang tadhana mo.”

Sa bawat hakbang, lumulubog ang kanyang bota sa malalim na putik. Umaapaw ang tubig sa gilid. Hindi niya napansin ang manipis na lubid na nakatali sa pagitan ng dalawang halaman ng palay. Natisod siya, bumagsak nang malakas. Ang kanyang ulo’y tumama sa matigas na lupa. Bago pa siya makabangon, isang anino ang gumapang papalapit. Hindi man lamang nakasigaw ang lalaki. Ang itak ni Carding na kanina ginagamit sa paggapas ng palay ay ngayon tahimik na gumana. Putol ang leeg. Walang laban. Walang tunog. Maliban sa mahinang tunog ng dugo na bumubuhos sa putik. Nawala ang lalaki.

Napansin ng iba na nawawala ang isa sa kanila. “Si Mang Tono, nasaan ‘yun?” Ngunit ang kanilang paghahanap ay walang direksyon. Ang dilim at ang kapal ng mga halaman ng palay ay nagbigay ng perpektong takip para kay Carding. Ang palayan na dating simbolo ng kapayapaan ay ngayon ang kanyang lihim na hideout, ang kanyang malilim na kaharian.

Habang naghahanap ang mga lalaki, napansin ni Carding ang dalawa pang nagtungo sa isang bahagi na masiksik ang mga halaman. Ito ang pagkakataon. Tulad ng isang buwaya na nakatago sa ilalim ng tubig, gumapang si Carding. Ang init ng hangin ay tila lalong nagpapatalim sa kanyang pandama. Naririnig niya ang bawat dahon na gumagalaw, bawat hininga ng mga lalaki. Ang isa sa kanila ay lumubog ang bota sa isang bahagi na alam ni Carding na mas malalim ang putik. Sumisigaw siya ng mura. Sinusubukang hilaing paalis ang kanyang bota.

Sa sandaling iyon, lumitaw si Carding mula sa kadiliman parang multo, isang mabilis na galaw ang itak ay kumislap sa halos kumpletong dilim at ang isa pang lalaki ay bumagsak ng walang tinig. Ang kasamahan niya na abala sa kanyang bota ay nagulantang. Ngunit bago pa niya magamit ang kanyang baril, isang matigas na siko ang tumama sa kanyang panga, sinundan ng mabilis na saksak ng itak. Tahimik ang lahat. Dalawang katawan ang lumubog sa putik, tinakpan ng mga halaman ng palay.

Ang pagkawala ng tatlong kasamahan ay nagsimulang maghasik ng binhi ng pagdududa sa sindikato.

“May kung anong meron dito,” bulong ng isa. Ang boses niya ay nanginginig. “Hindi lang basta matandang lalaki ‘yon.”

Ang kanilang kayabangan ay unti-unting napapalitan ng pagkabahala. Pagkatapos ay takot. Ang ingay ng mga kuliglig ay tila lalong lumakas. Ang bawat ugong ay parang bumubulong ng babala. Ang mga anino ng mga halaman ng palay ay tila gumagalaw, nagbabago ng anyo na nagbibigay sa kanila ng pakiramdam na pinapanood sila. Hindi na sila nagkalat. Nagsimula silang magdikit-dikit. Ang kanilang mga baril ay nakatutok sa bawat direksyon ngunit wala silang makita.

Ang lolo na kanilang hinahanap ay hindi na isang matandang magsasaka, kundi isang scout ranger. Muling nabuhay, muling naging bahagi ng kanyang lupang ninuno. At sa bawat paglipas ng minuto, ang palayan ay lalong nagiging gubat at sila, ang mga manghuhuthot, ay nagiging biktima. Ang pagkabahala ay naging purong takot. Ito ay hindi lamang isang simpleng pagpapatalsik. Ito ay pangangaso at sila ang hinuhuli.

Naramdaman ng mga natitirang miyembro ng sindikato ang malamig na kapit ng takot. Anim na lalaki na lang sila, ang kanilang mga unipormeng basang-basa ng pawis at putik, nakakumpol sa isang bahagyang nakaangat na bahagi ng palayan. Ang kanilang mga flashlight ay balisa na sumisisid sa kadiliman, lumilikha ng mga gumagalaw na anino na lalong nagpapalala sa kanilang kaba. Tahimik ang kanilang mga radyo. Ang tanging maririnig ay ang static na parang huling hininga ng pag-asa. Wala nang sumasagot. Ang mga hiyawan ay napalitan ng katahimikan. Isang nakakatakot na patunay sa hindi nakikitang predator na humuhuni sa paligid nila.

“Sino ka? Hayop ka?” sigaw ni Dante, ang lider ng sindikato, na ang boses ay nanginginig sa kabila ng pilit niyang pagiging matapang. Siya ang pinakabulto sa grupo. Ang kanyang katawan ay pinatigas ng bisyo at awtoridad. Ngunit ngayon ang kanyang mga mata ay nanlalaki sa takot. Hindi na ito simpleng matandang magsasaka. Ito ay isang bagay na higit pa, isang multo, isang demonyo na sumilang mula sa lupa mismo.

“Lumabas ka! Harapin mo kami!”

Ngunit walang sumasagot. Tanging ang walang sawang huni ng mga kulisap at ang malakas na pagtibok ng kanilang sariling mga puso. Ang hangin ay mabigat at basa. Nagdadala ng amoy ng lupa, lumot at dugo. Naramdaman nila ang bawat butil ng alikabok at putik na dumidikit sa kanilang balat. Bawat kagat ng lamok ay parang karayom. Bawat kaluskos ng dahon ay parang kamatayan na papalapit.

Mula sa mga lilim sa pagitan ng matataas na uhay ng palay, pinagmamasdan ni Lolo Carding ang kanilang gulat. Ang kanyang balat ay halos maging isa sa kulay ng lupa. Ang kanyang mga mata ay matalim at walang damdamin. Ang kanyang itak ay mahigpit na nakahawak sa kanyang kamay. Ang talim nito ay kislap lamang ng buwan. Isang anino sa mga anino. Hindi siya nagmamadali. Naintindihan niya ang takot na kumakalat sa kanila. Ito ang kanyang pinakamalaking sandata ngayon. Ang paghihintay ay bahagi ng parusa, bahagi ng paglilinis. Hindi niya sila papatayin ng mabilis hindi tulad ng pagkamatay ng kanyang apo. Sila ay kakalagan. Unti-unti, ang kanilang kapalaluan ay lalamunin ng lupa.

Narinig niya ang isang putok. Isa sa mga tauhan ni Dante, isang payat na lalaki na may baril ay nagpaputok sa walang laman na espasyo. Ang tunog ay bingi ngunit ang bala ay walang tinamaan. Ngunit ang putok ay nagbigay ng lokasyon. Sa isang kisap-mata, si Carding ay gumalaw. Isang mabilis na halos hindi maramdaman na paggalaw sa madilim na halamanan. Ang kanyang mga paa ay halos walang tunog sa malambot na putik.

Bago pa man makapag-react ang sinuman, nakarinig sila ng isang mahinang kaluskos. Pagkatapos ay isang malalim at basag na tunog. Ang lalaking nagpaputok ay bumagsak sa lupa, isang itim na anino sa ilalim ng uhay ng palay. Ang kanyang baril ay gumulong sa putik. Walang hiyaw, walang sigaw. Tahimik, walang galaw. Ang kanyang leeg ay malinis na hiwa, isang gawain na ginawa ng may katumpakan ng isang sanay na mangangaso.

Biglang bumilis ang paghinga ni Dante. “Sino ka? Ipakita mo ang sarili mo!”

Isang palpak na tangka na magkaroon ng awtoridad ngunit ang kanyang boses ay tila isang pipi nanghihinang tunog sa malaking kalawakan. Muling gumalaw si Carding. Ang putik ay tila kanyang kapanig. Ang bawat ugat at bawat dahon ay kanyang kakampi.

Isang lalaki ang nakaramdam ng hila sa kanyang binti. Ito ay isang lubid na gawa sa baging, masikip at nakakabit sa isang matalim na kawayan na matulin na lumipad at tumama sa kanyang dibdib. Isang tahimik na ungol pagkatapos ay bumagsak. Dalawa na, tatlo na. Ang bawat pagtatanggal ay mabilis, malinis at walang awa. Hindi ito personal na galit. Ito ay isang obligasyon, isang paglilinis.

Nang matagpuan ni Dante ang kanyang sarili na nakaharap lamang sa dalawa pang tauhan niya, ang kanilang mga mukha ay puting-puti sa takot. Alam niya na tapos na. Ito ay isang masaker na ginawa ng isang hindi nakikitang kamay. Ang kanyang baril ay mabigat sa kanyang kamay. Ngunit naramdaman niya na walang silbi. Naramdaman niya ang malamig, malagkit na putik sa kanyang balat na tila hinihila siya pababa. Isang mabilis na iglap at ang dalawang natitirang tauhan ay bumagsak. Isa na lang siya, si Dante.

Ang kanyang baril ay itinaas niya ng nanginginig. Ang mga mata ay desperadong sumisid sa kadiliman. Pagkatapos ay nakita niya si Carding. Lumabas ito sa lilim hindi mabilis ngunit may isang matinding presensya. Hindi ito ang payat na matandang magsasaka na pinagtawanan nila. Ito ay isang matandang tigre. Ang kaniyang katawan ay pinatigas ng buhay. Ang kaniyang mga mata ay naglalaman ng mga labanan, ng mga nawawalang lupa, ng mga inilibing na ala-ala. Ang kanyang damit ay putik-putik ngunit ang kanyang balat ay tuyo at matigas. Ang itak ay humawak sa kanyang kamay. Ang talim nito ay nagniningning sa liwanag ng buwan na parang isang malamig na banta.

“Carding,” bulong ni Dante. Ang kaniyang boses ay isang manipis na huni. “Lolo Carding, pakiusap. Huwag.”

Hindi nagsalita si Carding. Ang kanyang mukha ay isang maskara ng matinding determinasyon. Ang bawat hakbang niya ay sinadya. Bawat hininga ay kalmado. Hindi ito pagpatay para sa kasiyahan. Ito ay hustisya. Ito ay paglilinis. Ang lupa ay sumisigaw at siya ang tinig nito.

Nagpaputok si Dante. Isang bala ang humampas sa tabi ni Carding na nag-iwan ng isang butas sa isang dahon ng palay. Ngunit si Carding ay gumalaw ng mabilis. Ang kanyang reaksyon ay kasing bilis ng isang binata. Bago pa man makapagpaputok muli si Dante, nasa harap na niya si Carding. Ang anino ng matanda ay bumabalot sa kanya. Ang init at halumigmig ng gabi ay biglang naging malamig. Isang malamig na takot.

Itinaas ni Dante ang kanyang baril upang hampasin si Carding. Ngunit ang itak ni Carding ay mas mabilis. Isang matalim na tunog. Metal na tumama sa buto. Ang kamay ni Dante ay bumagsak. Ang baril ay gumulong sa putik. Isang hiyaw na hindi na lumabas mula sa kanyang lalamunan. Ang kanyang lalamunan ay nakaranas ng matinding sakit, isang mainit na agos ng dugo. Bumagsak si Dante sa putik. Ang kaniyang katawan ay nanginginig. Nakatingin siya sa mga mata ni Carding. At sa huling sandali ng kanyang buhay, nakita niya hindi lang ang isang matandang lalaki kundi ang lahat ng henerasyon ng mga magsasaka na pinaglaban ang lupang ito.

Nakita niya ang apo ni Carding. Nakita niya ang puot ng mga ninuno na sinira nila. Ang itak ay muling kumilos, mabilis at tiyak. Hindi na muling gigising si Dante.

Nakatayo si Carding sa ibabaw ng walang buhay na katawan ni Dante. Ang kanyang hininga ay kalmado. Ang kanyang dibdib ay hindi man lang bumubulusok. Ang itak ay mabigat sa kanyang kamay. Ang talim nito ay kislap-kislap sa dugo at hamog. Wala siyang katuwaan sa kanyang mukha. Walang galit na makikita. Tanging isang pagod ngunit matinding resolusyon. Ang lupa ay nalinis. Ang mga ganid ay naging bahagi na ngayon ng putik na pilit nilang inagaw. Ang katarungan ng ninuno ay natamo.

Ang gabi ay tila bumalik sa kanyang tahimik na ritmo. Ang mga insekto ay muling humuni. Ang hangin ay muling huminga. Ang amoy ng dugo ay unti-unting nahahalo sa amoy ng basa at sariwang lupa. Hindi ito pagtatapos. Ito ay isang bagong simula.

Bumaling si Carding. Ang kanyang mga mata ay nakatingin sa direksyon ng kanyang simpleng bahay na ngayon ay tahimik na naghihintay. Ang kanyang trabaho ay tapos na sa dilim. Ngayon kailangan na niyang harapin ang liwanag.

Ang malalim na dilaw ng bukang-liwayway ay unti-unting lumalatay sa abot tanaw. Nagpinta ng kakaibang liwanag sa madilim at basang palayan. Ang hanging nagmula sa kanayunan ay may dalang amoy ng sariwang lupa, ng hamog at ng sariwang dugo na bahagyang tinabunan ng pabugso-bugsong usok mula sa nasunog na kubo ng mga bandido.

Ngunit sa balkonahe ng kanyang simpleng bahay kubo, kalmado si Lolo Carding. Nakaupo siya sa isang lumang bangko. Ang likod ay tuwid. Ang mga kamay ay gumagalaw ng may kinagisang galaw. Ang kanyang lumang itak, ang parehong ginamit niya sa paghawi ng mga uhay ng palay at sa pagtatanggol ng kanyang lupang ninuno, ay nasa kanyang kandungan. Dahan-dahan niya itong pinupunasan ng isang tuyong dahon ng saging. Bawat galaw ay sinadya at puno ng katahimikan. Ang talim ay kuminang sa unang sinag ng araw. Malinis na. Walang bakas ng dugong pumatak kagabi.

Ngunit ang mga mata ni Carding, sa kabila ng kalmadong mukha, ay malalim na tinitigan ng talim. Nakikita niya doon ang anino ng nakaraang gabi, ang muling pagkabuhay ng Scout Ranger na inakala niyang matagal ng natulog. Ang init ay nagsisimula nang bumalik ngunit hindi na ito ang nakakasakal na init na nagpapanikip sa kanyang dibdib. Ngayon, para itong mainit na yakap ng lupang pinaglaban. Ang mga insekto ay nagsisimulang gumising. Ang kanilang huni ay nagbibigay ng pamilyar na himig sa bukid. Walang natira sa labinlimang lalaking dumating kagabi kundi ang tahimik na patotoo ng lupang nilinisan. Walang labi sa palayan. Tanging ang nalalabi na mga bakas ng pakikipaglaban, ang mga basag na sanga at ang lumubog na lupa. Nagawa niya ang kailangan.

Isang matalim na alingawngaw ang bumasag sa katahimikan—ang sirena ng pulis. Malayo pa ngunit unti-unting lumalapit. Alam ni Carding na darating sila. Hindi siya nagtago. Hindi siya tumakas. Nanood lamang siya sa daang papunta sa kanyang bukid, ang direksyon kung saan nanggagaling ang tunog. Sa isang nayon na binili ang pulisya, ang tunog na ito ay dating isang banta. Ngayon, isa itong patunay na ang kapayapaan ay panandalian lamang.

Sa paglapit ng sirena, nagsimula ng magsipaglabasan ang mga kapitbahay mula sa kanilang mga kubo. Sa una, maingat. Ngunit nang makita nila si Lolo Carding na kalmadong nakaupo sa kanyang balkonahe, nagkalakas-loob sila. Walang nagbalak tumakas. Sa halip, lumapit sila. Ang kanilang mga mukha ay puno ng halo-halong emosyon—takot, pagtataka, ngunit higit sa lahat, paghanga. Ang kanilang matandang magsasaka, ang kanilang lolo, ay nakatayo hindi nakaupo bilang isang bantayog ng kapangyarihan at paglaban.

Huminto ang mga sasakyan ng pulisya sa gilid ng palayan. Bumaba ang mga pulis. Ang kanilang mga uniporme ay presko. Ang kanilang mga mukha ay sariwa pa sa pagtulog. Nang makita nila ang kaguluhan, ang nasunog na kubo, ang mga bakas ng labanan sa palayan, ang katahimikan—nataranta sila. Ngunit nang tumingin sila kay Lolo Carding na nakatingin din sa kanila ng walang takot, bumalik ang kaunting pagtataka.

Sino ang matandang ito? Paano niya nagawa ang lahat ng ito?

“Lolo Carding?” tanong ng isang pulis. Ang boses ay may halong pag-aalinlangan.

Hindi sumagot si Carding. Tumayo siya. Inilapag ang itak sa sahig ng balkonahe. Dahan-dahan siyang bumaba sa hagdanan. Ang kanyang mga galaw ay mabagal ngunit matatag. Sa bawat hakbang, ang bawat hininga, pakiramdam niya ay inilalabas niya ang Scout Ranger. Ang mamamatay-tao pabalik sa lugar kung saan ito nagtatago ng matagal. Ang naiwan ay ang matandang magsasaka. Handang harapin ang mga kahihinatnan ng kanyang mga aksyon.

“Ako po si Ricardo. Si Lolo Carding,” sabi niya. Ang kanyang boses ay malinaw at payapa. “Ako po ang gumawa ng lahat ng ito para sa aking apo, para sa aming lupa.”

Ang mga pulis ay nagtinginan. Alam nila ang kwento ng Land Grabbing Syndicate. Alam nila ang kwento ng apo ni Carding. Alam nila ang tungkol sa lupa. Ngayon, nakita nila ang kapangyarihan ng isang taong tinutulak sa dulo ng kanyang pasensya. Lumapit ang isa sa mga pulis upang lagyan siya ng posas. Walang pagtutol si Carding. Ang paghinto ng kanyang mga kamay ay isang maliit na sakripisyo kung ihahambing sa kapayapaang naramdaman niya sa puso.

Habang siya ay inilalabas, ang kanyang mga kapitbahay ay lumapit. Nag-aalok ng mga salita ng suporta, ng mga pagkain, ng mga pangako na hindi nila siya iiwan.

“Lolo, huwag kang mag-alala. Kami ang bahala sa lupa,” sigaw ng isang binata.

“Bayani ka lolo,” dagdag ng isang matanda.

Hindi niya inakala na maririnig ang mga salitang iyon. Ang kanyang mga mata ay lumambot. Ang lupang ninuno ay nailigtas. Ang presyo ay ang kanyang kalayaan. Ang kanyang mga huling taon sa mundong ito. Ngunit ang lupa, ang puso ng kanilang komunidad, ang libingan ng kanyang apo, ang bukal ng kanilang buhay ay nanatili. Hindi na ito isang libingan ng paghihirap kundi isang bantayog sa paglaban ng isang ordinaryong magsasaka na muling natuklasan ang mandirigma sa kanyang puso.

Habang isinasakay siya sa sasakyan ng pulis, sumulyap siya sa huling pagkakataon sa palayan. Ang araw ay mataas na. Ang ginto ng mga uhay ay sumasayaw sa hangin. Sa isang sulok, nakatanim ang isang maliit na krus, ang puntod ng kanyang apo. Alam ni Carding na kahit anong mangyari, hindi siya nagsisisi. Ang hustisya ay natamo. Ang lupa ay nalinis. Ang kwento ni Lolo Carding, ang Scout Ranger na magsasaka, ay magiging isang bulong sa hangin. Isang alamat na ipapasa sa bawat henerasyon. Ang paalala na ang lupa ay hindi lamang isang ari-arian, kundi ang buhay mismo na handang ipaglaban hanggang sa huling patak ng dugo.

Ang kapayapaan na nararamdaman niya ay hindi ang katahimikan ng pagbitiw kundi ang malalim at malalim na kapayapaan ng isang misyon na natapos.

Kinabukasan, sumisikat ang araw. Ang hamog ay dahan-dahang umaangat mula sa mga palayan, parang kumot na inaalis sa isang pagod na mundo. Sa kanyang payak na silong, naupo si Lolo Carding. Ang kanyang likod ay tuwid. Ngunit ang mga mata niya ay nagtatago ng isang libong kwento ng kalungkutan at galit na sa wakas ay nabigyan ng katahimikan. Sa kanyang kamay, ang matandang itak na naghatid ng hustisya sa dilim ng nagdaang gabi. Hindi ito duguan. Malinis na malinis, kinukuskos niya ng isang piraso ng basahan. Ibinabalik sa dati nitong tungkulin bilang kasangkapan sa bukid. Walang bakas ng nakaraang gabi maliban sa bigat sa kanyang kaluluwa.

Mula sa malayo, maririnig na ang mahinang sirena ng pulisya, papalapit nang papalapit. Hindi siya gumalaw. Hindi siya nagtago. Nakahanda siya. Ang mga kapitbahay na natipon sa di kalayuan ay nagmamadaling lumapit. Ang kanilang mga mata ay puno ng paggalang at pag-unawa. Walang nagtanong, hindi na kailangan. Alam nila na ang lupang ninuno ay nailigtas at sa katahimikan ng umaga, isang bayani ang ipinanganak sa kanilang mga mata.

Tumayo si Carding nang marinig ang paghinto ng patrol car. Ang itak ay maingat niyang inilapag sa bangko. Ang lupang pinag-ugatan ng kanyang angkan ay ligtas na. Ngunit sa anong halaga? Ang kalayaan niya ay kapalit ng kapayapaan ng lupa. Isang sakripisyong handa niyang tanggapin. Ang hustisya ay natamo ngunit ang hapdi ng pagkawala ay mananatili kasama ang pamana ng isang magsasakang naging scout ranger upang ipagtanggol ang kanyang pinakamamahal.