“Isang simpleng panadero sa Tondo… Inubos ang 14 na miyembro ng sindikato. Panoorin ang buong kwento.”

Gabi, umaga na halos sa madilim. Makipot na eskinita ng Tondo. Pinupuno ng sumisirko-sirkong asul at pula ng mga ilaw ng pulis ang bawat sulok, sumasalamin sa basa at maruming sahig. Ang hangin, dati may amoy kanal at lumang basura. Ngayo’y masigat, mas malagkit, at mas makapal sa amoy ng dugo, usok, at kamatayan.

Maririnig ang kaluskos ng mga radyo ng pulis, ang hiyawan ng mga tao sa malayo, at ang tunog ng mga camera na walang tigil sa pagkuha ng larawan. Pumapasok si Inspector Ramirez, nasa 40s, pagod, bihasa sa madilim na bahagi ng Maynila, sa loob ng isang abandonadong bodega. Ang kaniyang mukha ay salamin ng pagkabigla at pagkasuklam. Kahit gaano na karami ang nakita niya, hindi siya handa rito.

Sa sahig, nagkalat ang mga katawan. Labing-apat na katawan, ilan ay sunog na halos hindi na makilala. Ang iba naman ay basag ang ulo, may saksak, at bakas ng matinding pagpapahirap. Parang eksena sa pelikula ng karahasan, ngunit totoo at narito sa harap niya. Ang mga mukha ng ilan ay nananatili ang takot sa huling hininga. Mayroon ding mabigat na amoy ng matabang na sunog na laman.

Isang kabataang pulis, may hawak na flashlight, ang halos masuka.

“Sir, ano? Sino ang gumawa nito?” tanong ng batang pulis.

Pinagmasdan ni Ramirez ang isa sa mga katawan. Ang matigas na tingin niya ay walang emosyon. Ito ang mga miyembro ng Delos Reyes Syndicate, mga kilalang buwaya sa Tondo. Ang mga biktima ay kinikilala. Lahat ng kanilang mata at kamay sa lansangan ay narito, patay.

“Sino ang may lakas ng loob na gumawa nito? Hindi lang pagpatay kundi pagmasaker. Isang mensahe. Pero kanino galing?” bulong ni Inspector Ramirez.

Isang forensic investigator ang lumapit sa kanya, may dala-dalang ebidensya. Isang lumang rolyo ng masa, mabigat na kahoy, may bahid ng dugo at buhok.

“Sir, nakita po namin ito malapit sa mga biktima. May nakaukit na Carding’s Panaderia dito,” sabi ng forensic investigator.

Napatingin si Ramirez sa rolyo ng masa, pagkatapos ay sa mga bangkay, at sa dulo ng pasilyo kung saan may nakasulat na graffiti ng pangalan ng sindikato.

“Si Mang Carding… ang matandang panadero. Siya ang gumawa nito.”

Ang tanong ay nag-iwan ng tahimik na misteryo sa madilim na bodega habang ang mga ilaw ng pulis ay patuloy na sumisirko at ang amoy ng kamatayan ay nananatili.

Madilim pa ang langit. Hindi pa nasisilayan ang unang sinag ng araw sa abot-tanaw ng Tondo, Manila nang magsimulang mag-ingay ang panaderya ni Karding. Sa loob ng makipot na espasyo kung saan ang init ay laging nakayakap at ang hangin ay laging may halong matamis na amoy ng lebadura at harina, si Mang Karding, 55 taong gulang, ay abala na sa kanyang walang tigil na ritwal.

Nakasuot ng kanyang puting sando na may mga batik ng harina at pawis na tila ba ikinubli na ang orihinal nitong kulay. Nakayuko siya sa ibabaw ng malaking mesang gawa sa matibay na kahoy. Ang kanyang mga kamay, na halos singkinis na ng masa sa dami ng harina, ay walang humpay na nagmamasa. Ang bawat pagpisil, paghila, at pagbiyak ng masa ay may tiyak na galaw. Tila isang sayaw na paulit-ulit na niyang isinasagawa sa loob ng mahabang panahon.

Naririnig ang banayad na “thwak thwak thwak” ng masa na lumalapat sa mesa, kasabay ng tunog ng kanyang paghinga. Mabigat ngunit regular, sinasalamin ang tibay ng kanyang pangangatawan. Ang panaderya ni Carding ay hindi malaki ngunit ito ang sentro ng munting mundo ni Mang Karding. Dito niya inilalaan ang halos buong buhay niya, mula sa paglubog ng araw hanggang sa pagsikat nito.

Ang hurno na gawa sa lumang ladrilyo at bakal ay naglalabas ng matinding init na bumabalot sa buong panaderya. Ito ang puso ng kanyang negosyo, ang nagbibigay-buhay sa bawat piraso ng pandesal, ensaymada, at Spanish bread na kanyang minamahal. Habang nagpapatuloy sa pagmamasa, madalas niyang dinidilig ang kanyang mukha at leeg ng tubig upang mabawasan ang init at pawis na dumadaloy sa kanyang noo at likod.

Ang amoy ng sariwang tinapay na umuusok mula sa horno ay sumasalubong sa bawat bumibisita. Isang amoy na nagbibigay ng kakaibang ginhawa at pag-asa sa gitna ng magulong buhay sa Tondo. Tahimik si Mang Karding. Hindi siya mahilig magsalita, mas gusto niyang kumilos. Ang kanyang mga mata, bagaman pagod sa kakulangan ng tulog, ay laging may pagkakalmado at determinasyon.

Para sa kanya, ang bawat piraso ng tinapay ay hindi lamang paninda kundi isang sining. Isang sining na pinanday ng sipag, tiyaga, at pagmamahal sa kanyang propesyon. Ang pagiging Manong Karding o Kuya Karding sa komunidad ay isang karangalan, isang patunay na ang kanyang panaderya ay higit pa sa isang negosyo, ito ay isang institusyon.

Unti-unting nagsisimulang bumangon ang Tondo. Naririnig na ang huni ng mga ibon, ang malalayong busina ng sasakyan, at ang malamyang tunog ng radyo mula sa kapitbahay. Ang ilang mga batang nagmamadaling papasok sa eskwela ay dumadaan na sa harap ng kanyang panaderya, at ilang regular na mamimili ang nagsisimula nang bumili ng mainit na pandesal.

“Magandang umaga, Mang Karding,” bati ng isang matanda habang inaabot ang bayad sa mainit pang tinapay.

Ngiti lamang ang isinagot ni Mang Karding sabay abot ng isang supot ng tinapay. Sa mundong ito, payapa at predictable ang lahat, nakasentro sa paggawa ng tinapay. Habang inilalabas niya ang isa pang tray ng bagong lutong pandesal na ang balat ay ginto at ang amoy ay nakakabusog, isang anino ang bumalot sa pinto ng panaderya ni Karding.

Hindi ito ang anino ng papalabas na buwan, kundi ang pigura ng tatlong lalaki. Malalaki ang kanilang pangangatawan. Ang kanilang mga mukha ay tila hindi sanay sa ngiti. At ang kanilang mga mata ay may kakaibang kinang na nagpapahiwatig ng panganib. Hindi sila mga mamimili. Huminto si Mang Karding sa kanyang ginagawa. Bagaman tahimik, naramdaman niya ang biglang paglamig ng hangin sa paligid, kahit na ang horno ay patuloy na naglalabas ng matinding init.

Ang isa sa mga lalaki, ang pinakamalaki, ay humakbang pasok. Mayroon siyang tattoo ng ahas sa kaniyang braso at may suot na makintab na gintong singsing sa kaniyang hintuturo. Ang kanyang boses ay malalim at hindi nagbibiro.

“Mang Karding, tama ba? Kami ang galing sa sindikato ng Tondo. Alam mo na siguro kung bakit kami narito.”

Nanatiling nakatayo si Mang Karding. Ang kanyang mga kamay ay may bakas pa ng harina, nakapatong sa kahoy na rolyo ng masa—ang paborito niyang gamit na may bigat at tibay ng kanyang paniniwala.

“Pasensya na Ginoo,” sagot niya sa mahinahon ngunit matatag na tono. “Wala akong alam sa inyong sindikato. Ako’y isang simpleng panadero lamang.”

Ngumisi ang lalaki, isang ngisi na hindi umabot sa kanyang mga mata. “Simple? Walang simple sa negosyo dito sa Tondo, Mang Carding. Lalo na kung hindi ka nakikipagtulungan. Narito kami upang kolektahin ang tax sa proteksyon mo. Linggo-linggo gano’n ang usapan.”

Bumuntong-hininga si Mang Carding. Ang kanyang pagkakalmado ay unti-unting napapalitan ng pagkabahala. “Proteksyon? Kanino? At bakit ko naman kailangang magbayad? Ang panaderya ko ay maliit lamang. Pinaghirapan ko ito nang walang tulong ninuman.”

Ang pangalawang lalaki, na mas bata, ay lumapit at idinikit ang kanyang mukha kay Mang Carding. “Hindi mo naiintindihan, matanda, ang sinasabi namin. Kung gusto mong manatili ang negosyo mo nang buo, magbabayad ka. At kung ayaw mo, eh manganganib.”

Ang kanyang boses ay puno ng pangingibabaw at pagbabanta. Nilingon ni Mang Karding ang kanyang hurno, ang mga tray ng tinapay, ang simpleng estante kung saan nakalagay ang kanyang mga paninda. Ang lahat ng ito ay ang kanyang buhay, ang kanyang pagkatao. Ang ideya na mayroong magbabanta rito ay hindi niya matanggap.

“Hindi ko kaya,” sagot niya. “Hindi ko kayang magbayad ng kahit na ano. Ang kita ko ay sapat lang para sa pang-araw-araw. Wala akong labis.”

Nagkatinginan ang mga lalaki. Ang pinuno ay tumango. “Narinig mo iyon, ayaw makipagtulungan ng matanda.”

Tumingin siya kay Mang Carding. Ang kanyang mga mata ay parang apoy na nanlilibak. “Sige, kung ayaw mong makinig sa magandang usapan, maging sa masamang paraan… eh hindi, bahala ka. Pero tandaan mo, Mang Karding, ang apoy mainit at ang mga bagay na paborito mo madaling masunog.”

Sabay-sabay silang umalis, nag-iiwan ng isang amoy ng usok at balisa sa hangin. Naiwan si Mang Karding na mag-isa, nakatayo pa rin sa gitna ng kanyang panaderya. Ang kanyang kamay ay nakahawak pa rin sa rolyo ng masa. Ang init ng hurno ay hindi na nakakapagbigay ng ginhawa, bagkus ay parang nagbabanta. Ang amoy ng sariwang tinapay ay naglaho, napalitan ng isang kakaibang baho ng takot at pagbabanta.

Sa katahimikan ng umaga, isang binhi ng di pagkakasundo ang itinanim sa puso ng tahimik na panadero, isang binhi na mabilis na magiging ugat ng matinding galit. Ang payapang mundo ni Mang Karding ay nagsimula nang gumuho.

Madilim ang gabi sa Tondo, Manila. Tanging ang humihilik na hangin at ang paminsan-minsang tahol ng aso ang pumupunit sa katahimikan. Sa loob ng maliit na silid sa likod ng panaderya ni Karding, mahimbing na natutulog si Mang Karding, ang kanyang katawan na pagod mula sa maghapong pagmamasa at paghuhurno.

Ang amoy ng sariwang tinapay, na karaniwang bumabalot sa buong bahay at sa katabing kalsada, ay hindi na gaanong matapang ngayong gabing iyon, senyales na nakapagpahinga na rin ang pugon. Nakasuot ng puting sando na may mantsa ng harina at pawis—ang kanyang nakasanayang damit pang-trabaho—si Mang Karding ay tila inosenteng-inosente sa pagkakahiga. Sa kabila ng kanyang edad na 55, nanatili siyang masipag at tahimik, isang haligi ng kanyang komunidad.

Ngunit unti-unting napalitan ang pamilyar na amoy ng tinapay ng kakaibang alingasaw—isang bahagyang amoy ng usok na tila galing sa nasusunog na tuyong dahon. Sa una, pinabayaan lang niya ito, baka galing lang sa nagdaang basura. Ngunit lalong lumalakas ang alingasaw at kasabay nito, isang mahinang ingay ng pumipitik na apoy ang umalingawngaw mula sa direksyon ng panaderya.

Bahagyang nagising si Mang Karding. Kumunot ang kanyang noo, nagtataka. Bumangon siya, kumukurap-kurap, hinahabol ang kakaibang amoy. Paglabas niya ng pinto ng kanyang silid, tumambad sa kanya ang nakakatakot na katotohanan. Mula sa lugar kung nasaan ang kanyang pugon, bumubuga na ang makapal na itim na usok. Isang mapulang liwanag ang sumasayaw sa mga dingding at kasabay nito, ang hindi na maitagong tunog ng nagliliyab na kahoy.

Biglang bumilis ang tibok ng puso ni Mang Karding. “Apoy!” bulong niya, nagulantang.

Mabilis siyang tumakbo patungo sa panaderya, ang kanyang mga mata’y dilat sa takot. Nadatnan niya ang buong panaderya ni Karding na halos lamunin na ng apoy. Ang mga pader na gawa sa pinagtagpi-tagping kahoy at lata ay nagliliyab. Ang tanda ng panaderya na kanyang pinaghirapang buuin ay unti-unti nang nagiging abo. Ang dating maligamgam na init ng pugon ay napalitan ng mapanirang init ng sunog.

Narinig niya ang pagpuputok ng bubong, ang pagbasag ng mga salamin, at ang pagaspas ng apoy na tila halimaw na uhaw sa pagkawasak. Sa loob ng kanyang panaderya, sa may pwesto ng kanyang mga gamit sa paghuhurno, nakita niya ang kanyang pinakamamahal na rolyo ng masa—ang mabigat na kahoy na pinagkatiwalaan niya ng kanyang hanapbuhay—na unti-unti nang sinisira ng apoy. Hindi niya inakala na ang kanyang simbolo ng paggawa ay magiging simbolo ng kanyang pagkalugi.

“Tulong! May sunog!” hiyaw niya. Ang kanyang boses ay nanginginig at hirap na lumabas sa kanyang lalamunan.

Ngunit huli na. Napakalakas na ng apoy. Sinubukan niyang lapitan ang pinto, umaasa na may maagapan pa. Ngunit ang tindi ng init ay nagtulak sa kanya paatras. Napadausdos siya sa lupa, ang kanyang mga mata’y nakatitig sa nagliliyab na panaderya. Ang pulang ilaw ng apoy ay sumasalamin sa kanyang mga mata na ngayon ay puno ng pagkabigla at pagkadismaya.

Kasabay ng paglaki ng apoy, isang malalim na takot ang bumalot kay Mang Carding. Naalala niya si Junior, ang kanyang batang katulong, halos kasing-edad ng kanyang apo, na natutulog sa isang maliit na kwarto sa likod ng panaderya para makatipid sa upa. Si Junior, parang sariling anak. Si Junior, na ang pangarap ay matuto ring maghurno para magkaroon ng sariling hanapbuhay.

“Junior! Junior, gising! Lumabas ka!” sigaw ni Mang Carding. Ang kanyang boses ay halos mawala na sa pagsigaw.

Pero walang tugon. Ang tanging naririnig niya ay ang pagaspas ng apoy. Ngunit pagkatapos ng ilang segundo ng nakakabinging katahimikan, isang mahinang hikbi na halos hindi marinig sa lakas ng apoy ang umabot sa kanyang pandinig. Pagkatapos nito, isang maliit na tinig na umalingawngaw sa kumpol ng usok at apoy.

“Mang Carding… tulong po…” ang tinig ni Junior.

Para kay Mang Carding, iyon ang pinakamasakit na tunog na kanyang narinig sa buong buhay niya. Nagtangka siyang tumakbo papasok, handang suungin ang apoy, ngunit huli na. Mabilis na kumalat ang apoy at bago pa siya makalapit sa bintana, isang malakas na pagputok ang umalingawngaw, na sinundan ng tuluyang pagbagsak ng bahagi ng bubong sa pwesto ng silid ni Junior.

Nanghina si Mang Karding, bumagsak siya muli sa lupa. Ang kanyang mga kamay ay sumisikip sa lupa, para siyang pinana. Ang amoy ng usok ay napalitan ng mas matinding alingasaw—ang hindi maipaliwanag na amoy ng nasusunog na kahoy, ng mga kagamitan, at kasama nito ang nakakadiring amoy ng karne. Karne na nasusunog, ang amoy ng buhay na inagaw ng apoy.

Bumara sa kanyang lalamunan ang kanyang puso, halos hindi na siya makahinga. Ang nakakatakot na amoy na iyon ay mananatiling nakaukit sa kanyang alaala habambuhay. Unti-unting nagising ang buong kapitbahayan. Ilang sandali lang, nagsimulang umalingawngaw ang tunog ng mga sirena ng bumbero na papalapit. Ngunit para kay Mang Karding, napakabagal ng takbo ng panahon.

Nakikita niya ang kanyang mga kapitbahay na naglabasan. Ang iba’y umiiyak at nagdarasal. Ang iba ay nagbubuhos ng tubig mula sa mga balde, ngunit walang silbi. Nagsimulang marinig ang mga iyakan ng kababaihan at ang bulung-bulungan ng kalalakihan habang pinapanood nila ang panaderya na nagiging abo. Ang panaderya na nakapagbibigay ng tinapay sa kanila. Ang panaderya na sumisimbolo sa pagpupunyagi ay ngayon ay wala na.

Nang dumating ang mga bumbero, huli na. Napigilan man nila ang pagkalat ng apoy sa ibang kabahayan, ang panaderya ni Karding ay isang bunton na lamang ng nag-uusok na abo. Tinabihan siya ng ilang kapitbahay, sinusubukang aliwin, ngunit hindi niya naririnig ang kanilang mga sinasabi. Ang tanging naririnig niya ay ang tunog ng apoy, ang hiyaw ni Junior, at ang nakakadiring amoy ng sunog na karne.

Nang makita niya ang mga labi ng panaderya, ang kanyang mga kamay na dati’y sanay sa pagmamasa ay nagsimulang kumuyom. Ang luha na bumuhos mula sa kanyang mga mata ay hindi na luha ng kalungkutan, kundi ng poot. Ang tahimik at masipag na si Mang Karding, na buong buhay niya ay sumunod sa batas at nagtrabaho ng marangal, ay napuno ng matinding galit.

Alam niya kung sino ang may kagagawan nito. Ang sindikato. Ang mga taong walang puso na nagtatago sa dilim, na nanghingi ng proteksyon na bayad at nangakong susunugin ang kanyang hanapbuhay kung hindi siya susunod. Tinupad nila ang kanilang banta, at mas masahol pa, kinuha nila ang isang inosenteng buhay.

Sa gitna ng usok at abo, habang unti-unting lumiliwanag ang umaga, nakatayo si Mang Carding. Ang kanyang puting sando ay ngayon ay itim na itim sa usok at dumi. Ang kanyang mga mata ay walang emosyon maliban sa isang matinding dilim na kumakalat sa kanyang kaluluwa. Ang kanyang panaderya ay nasunog. Ang kanyang pinakamamahal na katulong ay nawala. At ang amoy ng kamatayan ay mananatiling nakaukit sa kanyang isipan.

Sa sandaling iyon, hindi na siya isang simpleng panadero. Si Mang Karding ay naging isang taong may balak, isang taong may gustong ipaghiganti. Ang kanyang katahimikan ay naging banta. Ang kanyang poot ay nag-aapoy, mas mainit pa sa anumang apoy na lumamon sa kanyang buhay. Sa madilim na sulok ng kanyang puso, isang pangako ang nabuo.

“Magbabayad sila… lahat sila.”

Tuyo na ang mga luha. Ang mga matang dating namumula sa pag-iyak ay ngayo’y nakatitig na lamang sa abo, sa mga nagngitngit na uling na dating dingding, at sa nagkalat na bakal na baluktot, labi ng kanyang pangarap. Isang linggo na ang lumipas mula nang lamunin ng apoy ang panaderya ni Karding at kasama nito ang batang si Junjun, ang kanyang pamangkin na hindi niya nasagip.

Ang amoy ng sinunog na tinapay, ng kahoy, ng laman… nakabaon ito sa kanyang ilong, sa kanyang balat, sa bawat hibla ng kanyang pagkatao. Hindi na ito aalis kailanman. Nakaupo si Mang Carding sa isang lumang bangko sa harap ng kanyang dating tindahan. Ang kanyang puting sando na puno ng butas at mantika ay kasing-dumi ng kanyang nakaraan.

May nag-aalok ng tulong. Mga kapitbahay na may awa, nag-aalok ng kaunting pera, nagsasabing magsimula ulit siya.

“Mang Karding, huwag kang panghinaan ng loob,” sabi ng isang ginang habang iniaabot ang kaunting barya. “Magbayanihan tayo. Muling itayo ang panaderya.”

Ngunit tahimik niyang tinanggihan ang lahat. Umiling lang siya. Hindi na tinapay ang nais niyang lutuin. Ibang klase ng apoy ang kanyang nararamdaman sa loob. Isang nagbabagang uling na sumusunog sa kanyang kaluluwa na nagbabanta ng kapahamakan.

Sa loob ng panaderya, ang tanging naiwan ay ang kanyang lumang rolling pin—isang mabigat na kahoy na pinatigas ng libo-libong ulit na pagmamasa ng harina. Nadama niya ang bigat nito sa kanyang mga kamay. Hindi na ito isang kasangkapan sa paggawa ng tinapay. Naramdaman niya ang malamig na metal ng kanyang pala ng horno na dating ginagamit para isalpak ang mga tinapay sa mainit na horno.

Ngayon, ang mga kasangkapang ito ay tila nagsasayaw sa kanyang isip, nagkakaroon ng bagong, mas madilim na gamit. Pinunasan niya ang rolling pin ng basahan. Tinanggal ang natitirang uling at alikabok. Inayos ang hawakan na tila ba naghahanda sa isang bagay na hindi na matamis. Habang ang mga kapitbahay ay nagdadalamhati para sa kanya, si Carding ay nagpaplano.

Hindi niya babalikatin ang paggawa ng panibagong tinapay. Ang kanyang mundo na dating umiikot sa pagbangon bago sumikat ang araw, sa pagmasa ng harina, at sa paglanghap ng amoy ng bagong lutong tinapay ay ngayo’y umiikot na sa isang bagong sentro—ang paghihiganti.

Alam ni Carding ang Tondo. Hindi lamang niya alam ang mga pangunahing kalsada at mga eskinita na madalas niyang daanan para mag-deliver ng tinapay. Alam niya ang bawat sulok, bawat tagong daan, bawat butas sa dingding. Alam niya kung saan nagtatago ang mga pusher, kung saan nagtatambay ang mga tambay, kung saan nag-iinuman ang mga miyembro ng unyon. Bilang isang tahimik at tapat na panadero, hindi siya napapansin. Para siyang multo sa kanyang sariling lugar, isang anino na hindi pinapansin, na siyang magiging pinakamalaking kalamangan niya.

Simula noon, nagsimulang lumakad si Mang Karding sa Tondo nang may bagong layunin. Hindi na upang maghanap ng supplier ng harina o ng sariwang itlog, kundi upang mag-espiya. Nakamasid siya sa mga galaw ng mga miyembro ng sindikato na sumunog sa kanyang panaderya. Narinig niya ang kanilang mga tawanan sa mga kanto, ang kanilang pagyayabang habang naglalakad, ang kanilang pagtatambay sa harap ng kanilang sariling mga hideout. Bawat isa sa kanila ay nakaukit sa kanyang isip. Ang kanilang pangalan, ang kanilang mukha, ang kanilang ugali, ang kanilang mga rutina—lahat ay inililista niya sa kanyang isipan.

Ang kanyang malalakas na kamay, nasanay na sa pagmasa ng daan-daang kilong harina, ay ngayo’y sanay na sa paghawak ng ibang bagay. Sa madilim na sulok ng kanyang dating bahay na hindi pa ganap na nasunog, nag-eensayo siya. Dinudukot niya ang mga pako na nakakalat sa mga labi ng panaderya. Pinupulot ang mga matutulis na dulo ng kahoy.

Hindi siya nagmamadali. Bawat paggalaw ay kalkulado. Bawat hininga ay pinipigil. Ang kanyang dating pagiging simple ay ngayo’y naging isang nakakatakot na kalmado. Ang kanyang pagiging tahimik na dating nagpapahiwatig ng kanyang kababaang-loob ay ngayo’y nagtatago ng isang malalim na galit. Ang kanyang mga mata na dating puno ng pagod at kabaitan ay ngayo’y tila dalawang nagbabagang uling, puno ng malamig na determinasyon.

Hindi na siya Mang Karding ang panadero. Siya ay Mang Karding na naghahanda ng isang bagong resipe. Isang resipe ng paghihiganti na ang sangkap ay ang kanilang buhay at ang apoy ang kanyang galit.

Sa isang gabing walang buwan, habang ang Tondo ay natutulog, nakatayo si Karding sa bubong ng isang kalapit na gusali, pinagmamasdan ang hideout ng sindikato. Sa kanyang kamay, hawak niya ang kanyang pala ng horno. Ang metal nito ay kumikinang sa ilalim ng ilaw ng poste. Sa kanyang isip, hindi na siya naghahanda ng tinapay. Naghahanda na siya para sa paglilibing. Sa wakas, handa na siya. Ang Tondo, ang kanyang Tondo, ang magiging kanyang hurno. At ang mga miyembro ng sindikato ang kanyang mga tinapay. Hindi na niya ito bibigyan ng pagkakataong lumamig.

Gabi na at ang Tondo ay nagbabago ng anyo. Ang dating maingay na palengke ay tahimik na ngayon. Tanging ang mga pusa at aso ang gumagala sa mga natitirang kalat. Ngunit sa ilalim ng ilaw ng poste na palyado na at sa dilim ng mga eskinita na parang mga sugat sa balat ng siyudad, si Mang Carding ay gumagala.

Hindi na siya ang dating Karding na may amoy ng mainit na tinapay at harina. Ngayon, ang hangin sa paligid niya ay may amoy ng matagal nang galit, ng abo, at ng pangako ng isang bagay na nakapangingilabot. Ang kanyang sando ay malinis na ngayon. Ngunit ang mga kamay niya na dating nagmamasa ng tinapay ay tigas na parang bakal. Ang kanyang mga mata, na dating puno ng pagod at pagmamahal sa kanyang sining, ay matalim at walang emosyon, sumusuri sa bawat anino, bawat sulok.

Ang kaniyang kasangkapan, isang mabigat na rodilyo ng masa na gawa sa matigas na kahoy ng Nara, ay nakatago sa loob ng kanyang mahabang, manipis na tapis na inilalagay niya sa kanyang baywang. Hindi na ito pangmasa ng tinapay kundi pangmasa ng hustisya.

Ang kanyang unang target ay si Jojo, isang batang henchman na madalas niyang nakikita sa harap ng kanyang panaderya. Ang isa sa mga unang humingi ng proteksyon at ngumisi ng bastos nang tumanggi siya. Alam ni Carding ang rutina ni Jojo. Pagkatapos ng shift nito bilang isang kargador sa pier, dire-diretso ito sa isang sugalan sa likod ng simbahan. Pagkatapos ay umiinom sa isang karinderya bago umuwi sa isang looban na isang liko lang mula sa kanyang dating panaderya.

Naghintay si Karding sa isang madilim na sulok sa ilalim ng mga kable ng kuryente na nagkakagulo. Ang amoy ng alikabok at usok ay bumabalot sa kanya. Pamilyar ang bawat tunog. Ang malakas na musikang nagmumula sa kabilang kalye, ang mga bata na sumisigaw pa rin kahit hatinggabi na, ang kalansing ng mga bote ng beer. Mga tunog na dating nagbibigay-buhay sa Tondo ngunit ngayon ay mga pahiwatig lamang sa kanyang misyon.

Maya-maya, nakita niya si Jojo. Malaki ang ngisi nito, halatang panalo sa sugal. Habang naglalakad si Jojo sa makipot na eskinita, nakita ni Karding ang kanyang pagkakataon. Walang ibang tao. Ang mga ilaw ng bahay ay patay na. Huminga si Karding ng malalim. Ang amoy ng sunog ay muling bumalik sa kanya kasama ang hiyaw ng kanyang kasambahay. Ang apoy, ang walang magawa niyang panonood, ang pangungulila. Ito ang nagtulak sa kanya.

Lumabas si Carding mula sa anino. Tahimik na parang multo. Hindi pa napapansin ni Jojo. Nasa likod siya, mabilis na parang kidlat. Isang malakas na hampas ng rodilyo sa likod ng ulo. Narinig ni Karding ang malalim na tunog kasabay ng mahinang ungol ni Jojo bago ito bumagsak. Walang malay. Hindi na niya kinailangang ulitin; ang dating rodilyo na nagbibigay-buhay sa tinapay ay nagbigay ng kamatayan.

Hindi nagtagal si Karding. Tiningnan niya ang walang malay na katawan ni Jojo. Walang awa. Walang pag-aalinlangan. Ito ay isang simula lamang.

Umikot si Carding, naglakad patungo sa kabilang dulo ng eskinita kung saan mayroong madilim na pasilyo na humahantong sa isang masikip na compound. Dito niya madalas nakikita ang isa pang kolektor, si Dante na kilala bilang “Baratilyo” dahil sa kanyang mahilig manghingi ng diskwento sa lahat ng bagay, kasama na ang mga buhay ng tao. Si Dante ay mas matanda, mas malaki, at mas may koneksyon sa sindikato. Alam ni Carding na si Dante ay madalas na nagpapalamig sa isang tindahan ng alak sa kanto bago umuwi sa kanyang bahay sa loob ng compound. Kailangan niya ng ibang diskarte. Hindi basta-basta si Dante.

Nakarating si Karding sa kanto sa labas ng tindahan. Mula sa kaniyang bulsa, kinuha niya ang isang sash ng pilit na tinapay na may lamang pera. Hindi ito pera niya kundi pera na kanyang inipon mula sa pagbebenta ng kanyang mga gamit sa bahay. Hindi niya ito magagamit dahil wala na siyang tahanan.

Nagkubli si Karding sa likod ng isang sasakyan na nakaparada, nakatingin sa tindahan. Ilang saglit pa, lumabas si Dante. May hawak na bote ng gin. Malaki ang tiyan nito at mayroon itong malakas na tawa na halos dinig sa buong kanto. Nilapitan ni Carding si Dante na tila naglalakad lang pauwi.

“Dante!” mahinang tawag ni Karding.

Nagulat si Dante at kumunot ang noo nang makita si Karding. “Hoy Litson, akala ko naging abo ka na. Anong ginagawa mo dito? May pambayad ka na?” tumatawang tanong ni Dante, puno ng paghamak.

Hindi nagsalita si Karding. Lumapit siya at dahan-dahang inilabas ang sash. “May ibibigay ako sa iyo,” bulong niya na halos hindi marinig sa ingay ng paligid.

Naging interesado si Dante, lumapit pa. “Oo, may pambayad na pala ang litson na ‘to. Magkano?”

Bigla, walang babala. Mabilis na inihagis ni Karding ang sash ng pera sa mukha ni Dante. Habang naguguluhan si Dante at sinubukang hulihin ang lumilipad na pera, ibinunot ni Karding ang rodilyo ng masa—isang mabilis at malakas na hampas sa panga ni Dante.

Narinig ni Karding ang tunog ng pagkabali ng buto at bumagsak si Dante, nakangiwi sa sakit, hawak ang kanyang panga. Ang bote ng gin ay nabasag sa semento, ngunit hindi sapat iyon. Alam ni Karding na matigas si Dante. Habang nakahandusay si Dante sa lupa, sinubukang bumangon at sumigaw, bumulong si Karding sa kanya.

“Ang amoy ng apoy, Dante… hindi ko malilimutan.”

Agad na iniangat ni Karding ang rodilyo at mabilis na pinalo si Dante sa dibdib, sa tiyan, at sa ulo. Bawat palo ay may kasamang galit, sakit, at paghihiganti. Wala siyang marinig na ibang tunog kundi ang malalakas na palo at ang ungol ni Dante. Bawat palo ay parang bumabawi sa bawat segundo na pinanood niya ang kanyang panaderya na nagliliyab. Bawat ungol ni Dante ay parang kapalit ng hiyaw ng kanyang kasambahay.

Sa huling palo, nanginig ang mga kamay ni Karding, ngunit hindi sa takot kundi sa pagod at sa matinding emosyon. Nang muling tumahimik si Dante, hindi na ito gumagalaw. Tumingin si Karding sa paligid. Walang nakakita, walang nakarinig, o kung meron man, walang naglakas-loob na lumabas. Ganoon ang Tondo.

Tahimik na umalis si Carding. Naglakad patungo sa madilim na eskinita na parang isang anino na pinagsama-sama mula sa mga pinakamadilim na bahagi ng siyudad. Ang kanyang sando ay mayroong konting dugo na hindi niya pinansin. Ang rodilyo ay naroroon pa rin, mabigat sa kanyang kamay.

Hindi pa tapos ang kanyang gabi. Ang kanyang paghahanap ay nagsisimula pa lang. Ang bawat miyembro ng sindikato ay magbabayad. Ang Tondo, ang kanyang dating tahanan, ay naging kanyang larangan ng digmaan at siya, ang dating simpleng panadero, ay naging isang walang awang mangangaso. Sa bawat sulok, bawat anino, bawat amoy ng usok, narinig niya ang tawag ng kanyang paghihiganti at siya ay handang sumagot.

Ang gabing iyon sa Tondo ay tila ba nababalutan ng isang matinding katahimikan. Isang uri ng katahimikan na sumusubok sa mga pader ng mga kabahayan, na pinapalitan ang karaniwang ingay ng mga sigaw ng naglalako, tawa ng mga bata, at tambol ng musika. Para kay Mang Karding, ang katahimikan na ito ay hindi kapayapaan. Ito ay ang hudyat ng pagtatapos, ang simula ng huling kabanata ng kanyang paghihiganti.

Natunton niya si Don Benito, ang utak sa likod ng sindikato. Ang lalaking nagpako ng huling pako sa kabaong ng kanyang panaderya at higit sa lahat, sa kabaong ng inosenteng buhay na nagtago sa loob nito. Ang taguan ni Don Benito ay nasa loob ng isang luma at pinabayaang bahay na bato sa isang sulok ng Tondo na tila nakatago sa siksikang mga eskinita. Isang malaking itim na gate na may disenyo ng leon ang nagbabantay, malayo sa mga mata ng ordinaryong tao. Pero hindi ordinaryo si Mang Carding.

Pumasok si Mang Karding sa isang palapag na marangya ngunit may bahid ng pagkaluma. Ang mga gamit sa loob ay tila hiram sa iba’t ibang panahon. Nasa sala si Don Benito, nakaupo sa isang silyang gawa sa kamagong. May hawak na baso ng mamahaling whiskey. Ang kanyang mga mata ay matamlay. Mukhang pagod, ngunit kampante, hindi alintana ang bagyo na darating.

Nakita niya si Mang Karding na nakatayo sa bukanan ng pinto. Ang dating malinis na sando ni Mang Carding ay punit-punit na at bahid ng alikabok at pawis. Pero hindi na harina. Sa kanyang kanang kamay, hawak niya ng mahigpit ang matigas na kahoy na pinagsasampol ng harina. Ang kasangkapang sumisimbolo sa kanyang nakaraang buhay na ngayo’y magiging instrumento ng hustisya.

“Manong Karding,” sabi ni Don Benito, isang ngisi ang sumilay sa kanyang labi na tila natutuwa sa paglitaw ng lalaki. “Hindi ko inaasahan na makikita ka rito. Akala ko ba ay nagtatago ka na pagkatapos ng lahat ng nangyari?”

May bakas ng pagmamataas sa kanyang tinig. Hindi pa rin niya nakikita ang lalaking nasa harapan niya. Hindi niya alam kung gaano kalalim ang sugat na iniwan niya. Hindi umiimik si Mang Karding. Sa halip, lumakad siya nang dahan-dahan. Ang bawat hakbang ay mabigat. Tila ba nagdadala ng bigat ng bawat piraso ng nasunog na tinapay, ng bawat luha na pinahid. Ang kanyang tingin ay nakatuon kay Don Benito. Isang tingin na walang awa. Walang pag-aalinlangan.

Nakita ni Don Benito ang isang kakaibang liwanag sa mga mata ng panadero. Isang bagay na malamig at nakakatakot. Isang apoy na hindi kayang patayin ng kahit anong tubig. Biglang bumagsak ang baso ni Don Benito. Ang tunog ng nabasag na salamin ang tanging pumutol sa katahimikan ng malaking silid. Ang kanyang mukha ay nagkaroon ng gulat. Napagtanto niya ang panganib subalit huli na ang lahat.

Tila kidlat si Mang Karding sa bilis. Ang pinagsasampol ng harina ay lumipad sa hangin. Hindi na isang kasangkapan sa paggawa ng tinapay kundi isang matinding sandata. Isang matinding pagtama ang narinig. Hindi na kailangan pa ng ikalawa. Walang sigaw, walang reklamo. Tanging ang tunog ng pagbagsak ng katawan ni Don Benito sa sahig ang pumuno sa silid, na sinundan ng patak ng dugo na sumasama sa nabasag na kristal at whiskey.

Si Mang Carding ay nanatiling nakatayo, humihingal. Ang kanyang dibdib ay mabilis na umaangat at bumababa. Ang kanyang mga kamay ay nanginginig hindi dahil sa takot kundi dahil sa pagod at sa bigat ng katarungan na kanyang naisakatuparan. Ang amoy ng dugo, ng matamis na baho ng kamatayan, ay pumalit sa dating amoy ng pino at mamahaling whiskey. Inihulog ni Mang Karding ang pinagsasampol ng harina.

Humakbang siya palapit sa nakahandusay na katawan. Tinitigan niya ito nang matagal na para bang hinahanap ang anino ng binatilyong namatay sa apoy, ang anino ng nawala niyang panaderya. Wala siyang nakita. Walang kagalakan. Walang kapayapaan. Tanging isang malalim na pagod.

Umupo si Mang Karding sa sahig sa isang sulok at naghintay. Hindi nagtagal, narinig niya ang mga sirena ng pulis. Umalingawngaw ang tunog nito sa buong Tondo. Unti-unting lumalapit hanggang sa huminto sa labas ng bahay. Narinig niya ang mga malakas na yapak. Ang mga boses na nag-uutos. Hindi na niya ito pinansin. Nanatili siyang tahimik. Ang kanyang mga mata ay nakapako sa kawalan.

“Pulis! Taas ang kamay!” isang boses ang sumigaw nang buksan ang pinto ng sala.

Tiningnan ni Mang Karding ang mga pulis. Ang kanilang mga baril ay nakatutok sa kanya. Hindi siya kumilos. Tila ba walang lakas na lumaban o marahil wala nang dahilan. Ang kanyang mukha ay blanko, walang emosyon. Maliban sa isang matinding kalungkutan na tila nakaukit na sa kanyang balat. Hinuli siya. Isinuot ang posas sa kanyang mga kamay. Walang pagtutol.

Habang inilalabas siya ng bahay, isang malaking grupo ng tao ang naghihintay sa labas ng gate. Mga kapitbahay, mga dating customer, mga taong nakarinig ng mga kaganapan. Ang kanilang mga mukha ay nagpakita ng iba’t ibang emosyon—takot, pagkabigla, kalungkutan. Pero mayroon ding kakaibang paghanga, isang tahimik na pag-unawa.

“Si Manong Carding,” bulong ng isang matandang babae na may hawak na rosaryo.

“Hindi ko akalain na kaya niyang gawin iyon,” sabi ng isang binatilyo. Ang kanyang mga mata ay malaki sa pagkamangha.

Habang inihahatid si Mang Karding sa patrol car, isang lalaki mula sa karamihan ang sumigaw. “Salamat, Manong Karding! Salamat sa hustisya!”

Ang sigaw na iyon ay tila isang senyas. Maraming boses ang nagsimulang magsalita. Hindi na galit, hindi na paghatol, kundi pagkilala.

“Bayani ka, Manong!”

“Salamat sa’yo, para sa aming lahat!”

Tumingin si Mang Carding sa karamihan, sa mga mukha ng mga taong nakatayo sa ilalim ng ilaw ng mga sirena. Sa mga mata ng mga taong iyon, nakita niya ang paghihirap na naranasan din nila, ang pang-aapi na matagal na nilang tiniis. Sa kanilang mga mata, nakita niya ang kanyang sarili. Isang ordinaryong tao na napilitang gawin ang ‘di ordinaryo para sa katarungan.

May isang ngiti na bahagyang sumilay sa kanyang labi. Isang ngiti na may bahid ng sakit at pagod. Ngunit mayroon ding kakaibang kapayapaan. Ito ay isang ngiti na nagsasabi: tapos na.

Isinakay siya sa kotse ng pulis. Huling sulyap sa kanyang Tondo. Sa mga ilaw na kumikislap sa dilim. Ang mga sirena ay umalingawngaw muli, dala siya palayo sa lahat ng kaniyang nakaraan, tungo sa isang hinaharap na hindi pa malinaw. Ngunit sa likod niya, ang komunidad ay nanatiling nakatayo. Ang kanilang mga bulong at sigaw ay nagpapatunay na para sa kanila, si Mang Carding ay hindi lamang isang panadero. Hindi lamang isang kriminal, kundi isang bayani na lumaban para sa kanilang lahat. Isang tao na nagbigay ng boses sa mga ordinaryong mamamayan ng Tondo.

Ang huling pag-ungol ng sindikato, isang basag na tinig mula kay boss bago tuluyang bumagsak sa madilim na pasikot-sikot ng eskinita. Si Mang Carding, nakatayo sa ibabaw niya, ang kanyang lumang rolyo ng masa na nabahiran ng dugo at putik, hawak pa rin nang mahigpit. Pawis na pawis siya. Ang kanyang sando ay basang-basa ngunit ang kanyang mga mata ay matatag. Puno ng nakapangingilabot na kapayapaan. Tapos na.

Ang ugong ng mga sirena ay lumalapit. Unti-unting lumalakas. Sumisira sa katahimikan ng gabi. Hindi siya gumalaw. Hindi siya tumakas. Nanatili lamang siyang nakatayo. Naghihintay. Parang isang matibay na monumento ng hustisya na ginawa sa sariling mga kamay.

Pumasok ang mga pulis sa makitid na mga eskinita. Ang kanilang mga flashlight ay sumasayaw at ang kanilang mga baril ay nakatutok.

“Mang Karding!” sigaw ng isang boses.

Dahan-dahan niyang ibinaba ang tingin sa rolyo ng masa at dahan-dahan itong binitiwan. Bumagsak ito nang may malakas na kalabog sa semento. Inaangat niya ang kanyang mga kamay. Sumuko nang walang anumang pagtutol. Lumapit ang mga pulis. Hinawakan siya. Sinasakal ang kaniyang mga kamay sa likod.

Ngunit habang iginuguyod siya palabas sa maliwanag na ilaw ng sirena, ang mga tao ng Tondo ay nagsimulang magtipon. Mga kapitbahay, mga dating customer, ang mga taong nagmamahal sa kanyang tinapay. Ang mga nakakita sa kanyang paghihirap. Walang galit sa kanilang mga mukha. May mga luha ngunit mayroon ding nakatagong paggalang.

“Salamat, Mang Karding,” bulong ng isang matandang babae, nanginginig ang boses.

“Bayani…” bulong naman ng isang bata sa kanyang ina.

Kinuha siya ng mga pulis, isang bilanggo ng batas. Ngunit para sa mga tao ng Tondo, sa dilim ng madaling araw, si Mang Karding ay hindi isang kriminal. Siya ang lalaking naglakas-loob na lumaban. Ang simpleng panadero na nagdala ng hustisya sa sarili niyang mga kamay nang walang sinumang gumawa nito. Ang tahimik niyang pamamaalam ay puno ng mapait na tagumpay. Isang bayani na nagbigay ng kanyang sarili para sa kapayapaan ng marami.