“Breaking news, isang kasambahay sa Makati… Nilason ang 14 na miyembro ng Human Trafficking Syndicate sa isang hapunan. Panoorin.”

Madaling araw. Ang tahimik na kanto ng Forbes Park ay binasag ng sirena ng mga pulis. Kumikislap na asul at pula ang umilaw sa napakalaking gate ng isang mansyon. Ang matayog na pader nito ay nakasaksi sa isang kaguluhang tahimik. Ilang sasakyan ng pulis ang nakaparada at agad na nagmamadaling pumasok ang mga imbestigador. Ang kanilang mga flashlight ay sumasayaw sa madilim na bakuran.

Ang katahimikan sa loob ng ari-arian ay nakakakilabot maliban sa tunog ng malayo nilang radyo. Pumapasok sila sa enggrandeng sala na parang isang maringal na museo ng katatakutan. Humahangos ang mga pulis. Nakahanda ang mga baril ngunit walang putukan. Walang bakas ng paglaban, walang basag na salamin o sirang kasangkapan. Ang tanging naririnig ay ang sarili nilang paghinga at ang tahimik na huni ng sentralisadong aircon.

Doon sila nakita… maraming lalaki nakasuot ng mamahaling barong at suit nakakalat sa sahig, sa mahabang dining table na may nakahanda, at sa labas sa pool side. Ang ilan ay nakadapa, ang iba ay nakahandusay. May bahid ng pagdurusa sa kanilang mukha. Nakanganga ang bibig. Nakadiin ang kamay sa dibdib. Ngunit walang sugat ng bala, walang dugo.

Ang buong mansyon ay may kakaibang amoy. Hindi lang amoy ng kamatayan kundi isang matamis na halo-halong bango ng kapistahan, sariwang lutong lechon, creamy na kare-kare at iba pang masasarap na pagkaing Pinoy. Ngunit ngayon, ang amoy na iyon ay tila may kasamang malalim, matamis at nakakakilabot na huling hininga.

Isang beteranong imbestigador, si Detective Reyes, ang lumapit sa isang katawan. Tiningnan niya ang natirang pagkain sa plato. Ang walang buhay na mata ng biktima. Lumingon siya sa kanyang kasama. Ang kanyang mukha ay puno ng pagtataka at takot.

“Hindi ito barilan,” bulong niya. Ang boses halos hindi marinig. “Hindi ito karaniwan. Tignan niyo ang lahat.”

Isa pang opisyal ang dahan-dahang lumapit. Tumitingin sa paligid sa mga nakatayong baso ng wine, sa mga tirang pagkain. Maraming sapat na palatandaan. Ang karumal-dumal na tanawin ay nagsasabi ng sarili nitong kwento.

“Hindi ito barilan,” ulit ni Detective Reyes, mas malinaw ngayon habang tumitingin sa pangkalahatang kaguluhan ng katahimikan. “Hapunan ito.”

4:00 pa lamang ng madaling araw humuni na ang alarm clock sa tabi ng papag ni Aling Maria. Isang lumang orasan na regalo pa ng kanyang yumaong ina. Ngunit hindi na kailangan pang gumising si Aling Maria sa tunog nito. Matagal na siyang gising. Ang katawan niya mismo ang alarm clock na nagsasabing oras na para bumangon at simulan ang walang katapusang araw ng paglilingkod.

Mula sa kanyang maliit na silid sa likod ng mansyon, isang espasyo na kasing laki lang ng isang aparador at masikip pa sa tatlong timba ng labada, bumangon siya ng tahimik. Ang kanyang mga buto ay umalma, humihiyaw sa bawat galaw, ngunit sanay na siya sa kirot. Inayos niya ang kanyang berdeng uniporme, ang parehong suot niya sa halos kalahating dekada na ngayon ay maluwag na sa kanya.

Ang salamin sa dingding na may basag sa isang sulok ay nagpakita ng isang babaeng 53 taong gulang, payat na payat, na may mga mata na tila ba’y sumasalamin sa lahat ng luha na ibinuhos niya sa buhay. Mga mata na may malalim na anino sa ilalim ngunit nanatiling matatag. Puno ng isang uri ng pagod na kapayapaan.

Bago siya lumabas, dinukot niya mula sa ilalim ng kanyang unan ang isang nakatiklop na litrato. Isang larawan ng isang ngumingiting dalagita na may mahabang buhok at mata na kislap-kislap.

“Anak ko,” bulong niya. Hinagod ang mukha ng litrato. “Sana ayos ka lang.”

Matagal niya itong tinitigan bago ito ibinalik sa pinagtataguan. Ang litrato ang kanyang anting-anting, ang kanyang sumpa, ang kanyang dahilan para patuloy na huminga at maglingkod sa tahanang ito na unti-unting lumamon sa kanyang kaluluwa.

Malawak ang bahay ng mga Dela Cruz, kasing lawak ng pagitan ng kanilang mundo at ng mundo ni Aling Maria. Parang isang palasyo na may mataas na kisame, mga pasilyong punong-puno ng antigong kagamitan at mamahaling pinta, at mga sahig na kasingkintab ng yelo. Ngunit para kay Aling Maria, hindi ito tahanan. Ito ay isang kulungan, isang gintong hawla kung saan siya ang aliping nagtatrabaho ng walang pahinga.

Naglakad siya sa tahimik na kusina. Ang tanging tunog ay ang kanyang malumanay na yapak. Sinindihan ang ilaw at agad na sinimulan ang paghahanda ng almusal. Kape para kay Senor dela Cruz, gatas para kay Senora, at isang kumpletong almusal para sa kanilang dalawang anak na halos hindi na nakikita ni Aling Maria maliban sa mga salo-salo. Naghalo-halo ang amoy ng bagong lutong kape, sinangag at pritong tapa sa hangin. Ang mga amoy na ito na dating nagbibigay ginhawa ngayon ay tanda lamang ng simula ng isa na namang mahabang araw.

Habang naghahanda, ang kanyang isip ay lumilipad. Hindi siya nakikita sa bahay na ito. Para siyang isang multo na gumagala sa mga pasilyo. Naglalatag ng mga pinggan. Naglilinis ng mga mesa. Nagpupunas ng mga mantsa. Ang kanyang presensya ay balewala. Tanging ang kanyang serbisyo ang may saysay. Kapag naglalakad ang mga bisita sa sala o nagtatakbuhan ang mga bata sa hardin, dinaraanan lamang siya. Ang kanilang mga mata ay tumatago sa kaniya na para bang isa siyang bahagi lamang ng dingding o ng kasangkapan.

“Aling Maria, please set the table for four,” ang boses ni Senora Dela Cruz. Malamig at walang emosyon mula sa dining area. Hindi nito tiningnan si Aling Maria, abala sa pagtingin sa kanyang telepono. Isang direktiba, hindi isang pakiusap.

“Opo, senyora,” sagot ni Aling Maria na may paggalang sa boses.

Hindi niya hinayaang makita sa kanyang mukha ang anumang pahiwatig ng pagod o sakit. Para siyang isang makina na sumusunod sa bawat utos, isang aninong walang boses. Ang buong umaga ay lumipas sa ganitong paraan. Paglilinis ng mga silid, paglalaba, pagpaplantsya, paghahanda ng tanghalian. Ang mansyon ay nagiging abala sa kanyang mga trabaho. Ngunit si Aling Maria ay nananatiling tahimik. Halos hindi humihinga ng malakas.

Habang nililinis niya ang kwarto ng mga Dela Cruz, napansin niya ang isang laruan na nakakalat sa sahig, isang maliit na manika. Dinampot niya ito at maingat na inilagay sa kama. Ang manika ay nagbalik sa kanya ng ala-ala ng kanyang anak. Matatandaan pa niya isang araw ilang taon na ang nakalipas. Habang nag-aayos siya ng mga gamit sa kanyang maliit na bahay sa probinsya, naglaro ang kanyang anak ng mga manika sa tabi niya. Ang kaniyang anak, napuno ng pangarap at pag-asa.

Ngayon, saan kaya ito? Ang katanungan ay isang punyal na paulit-ulit na sumasaksak sa kanyang puso. Nawala ang kanyang anak na babae. Tatlong taon na ang nakakaraan. Nagpunta sa Maynila para maghanap ng trabaho at simula noon ay hindi na nakabalik. Sinubukan niya ng ilang beses na lumapit sa pulisya ngunit ang bawat pakiusap ay sinalubong lamang ng pagbalewala o kung minsan ng isang sarkastikong payo na baka tumakas lang daw ang kanyang anak.

Ang pamilya Dela Cruz, wala silang pakialam. Hindi nila kailan man narinig ang kanyang pighati. Ni nakita ang kanyang mga luha. Ang mga problema ng katulong ay hindi problema.

Pagdating ng hapon, inihanda niya ang meryenda. Ngayon, may mga bisita ang mga Dela Cruz, mga negosyante, marahil. Naririnig niya ang kanilang pagtawa at malakas na usapan mula sa sala. Ang amoy ng mamahaling tabako ay lumalaganap sa hangin. Naghahalo sa amoy ng niluluto niyang puto at kutsinta. Sumilip siya sandali mula sa kusina. Nakaupo sila sa malaking mesa abala sa kanilang mga usapan. Si Senor Dela Cruz ay tawa ng tawa kasama ang dalawa pang lalaki at isang babae. Lahat sila ay nakasuot ng mamahaling damit. Nagtatampisaw sa kanilang sariling mundo ng kapangyarihan at kayamanan.

Para kay Aling Maria, sila ay mga dayuhan, mga nilalang mula sa ibang dimensyon. Ang kanilang mga mukha ay nakangiti. Ngunit sa ilalim ng mga ngiting iyon, mayroong isang bagay na nagtatago, isang kadiliman na hindi niya mailarawan. Matapos ang meryenda, muli siyang naging abala sa paghahanda ng hapunan. Lechon, kare-kare at iba pang masasarap na putahe na sadyang inihanda para sa mga bisita. Habang hinihiwa niya ang sibuyas, hindi niya napigilan ang kanyang mga mata na lumuha. Ngunit hindi lang sa sibuyas nagmumula ang hapdi, bawat hiwa ng gulay, bawat paghalo ng sangkap ay tila ba’y nagpapaalala sa kanya ng kanyang nawawalang anak. Kung narito lang sana ang kanyang anak, maipagmamalaki niya ito.

Kinagabihan, pagkatapos maghapunan ang mga amo at mga bisita at tahimik niyang nalinis ang lahat ng pinagkainan, bumalik siya sa kanyang maliit na silid. Ang kanyang katawan ay pagod ngunit ang kanyang isip ay gising na gising. Humiga siya sa kanyang papag. Ang dilim ay bumabalot sa kanya. Muli niyang dinukot ang litrato ng kanyang anak. Ang pagkaalipin, ang kawalan ng pagtingin, ang pangungulila at ang walang katapusang pighati. Lahat ng ito ay bumabalot kay Aling Maria.

Sa mundong ito ng karangyaan, siya ay isang anino, isang kasangkapan, isang nawawalang kaluluwa na patuloy na naghahanap ng katarungan para sa kanyang nawawalang mahal. Sa kanyang pagpipikit ng mata, ang tanging nakikita niya ay ang mukha ng kanyang anak at ang tanging naririnig niya ay ang mga tanong na walang sagot. Sa gitna ng dilim, isang bagong uri ng apoy ang unti-unting sumisilay sa kanyang puso. Isang apoy na hindi mapapatay ng luha kundi lalong lumilyab sa bawat sakit na nararamdaman niya. Isang apoy na hindi magtatagal ay magiging mitsa ng isang malalim at nakatagong plano.

Ang bahay ay humihinga ng kayamanan at kapangyarihan. Bawat sulok ay may amoy ng mamahaling wax at sariwang bulaklak na tila nagtatago sa ilalim ng kalatagang iyon. Ang baho ng bulok para kay Aling Maria. Ang mga amoy na ito ay nagiging parte ng kanyang araw-araw na pagkakakulong, halos sa matamis na usok ng sariwang lutong pagkain na kanyang hinahanda. Sa loob ng maraming taon, naging anino lamang siya sa malaking mansyon na ito sa Forbes Park. Isang di nakikitang presensya na nagpapanatili sa makinang umiikot. Ngunit sa pagdaan ng bawat araw, ang kanyang pagka-invisibilidad ang siyang magiging pinakadelikado niyang sandata.

Tanghali na noon at ang araw ay sumisikat sa malalaking bintana ng silid kainan. Pinapakintab ni Aling Maria ang mga pilak na kubyertos. Bawat isa ay sumasalamin sa kanyang pagod na mukha. Ang kanyang mga kamay, sanay sa paghawak ng kutsilyo at kawali, ay gumagala sa mga kagamitan na may gilas. Sa kusina kumukulo ang sabaw ng nilagang baka. Ang amoy ng kamote at mais ay bumabalot sa hangin. Nagbibigay ng kakaibang ginhawa sa gitna ng kanyang pagluluksa. Sa mga linggo at buwan na lumipas mula ng mawala ang kanyang anak na si Lisa, ang kusina ang naging kanyang kanlungan, isang lugar kung saan maaaring itago ang kanyang sakit at umiyak ng walang nakakakita.

Ngunit ang araw na iyon ay magiging kakaiba. Narinig niya ang pagdating ng amo, si Senador Reyes, kasama ang dalawa pang lalaki na nag-uusap sa library. Hindi karaniwan ang ingay na ‘yon sa ganitong oras. Karaniwan si Senador Reyes ay nasa opisina niya sa siyudad. Pinagpatuloy ni Aling Maria ang kanyang trabaho. Naglalagay ng mga pinggan sa mesa. Ang kanyang mga pandinig ay tila kusang humihigop ng mga kapiraso ng pag-uusap.

“Ang susunod na shipment ay nakatakdang dumating sa Martes,” ang sabi ng isang boses, malalim at puno ng kapangyarihan. “Ang mga galing sa probinsya ay mas madali nating mamanipula. Walang papel, walang bakas.”

Humigpit ang hawak ni Aling Maria sa baso. Shipment. Ano ang ipinapadala ng mga amo niya? Mga iligal na armas, mga droga? Nasanay na siya sa lihim na mundo ng mga Reyes. Alam niyang may itinatago ang mga ito. Ngunit ngayon, may iba sa tono ng kanilang pag-uusap.

“Kumpleto na ba ang dokumentasyon ng mga bagong stock?” tanong ng isa pang boses, tila naiinip.

“Huwag kang mag-alala, Leo. Lahat ayos na,” sagot ni Senador Reyes. Ang kaniyang boses ay kalmado ngunit may pahiwatig ng pagbabanta. “Ang mga pulis ay handled na. Walang problema.”

Biglang tumindig ang balahibo ni Aling Maria. Handled ang pulis. Hindi ito pamilyar. Ito ay higit pa sa karaniwang corruption na naririnig niya sa balita. Ang tunog ng mga salita ay bumubuo ng isang nakakakilabot na larawan sa kanyang isip.

Sinubukan niyang kalimutan ang kanyang narinig ngunit isang pwersa ang tila humihila sa kanya. Habang naglilinis siya sa pasilyo na malapit sa library, napansin niya na bahagyang bukas ang pinto. May nakalatag na mga dokumento sa mesa. Hindi niya mapigilan ang kanyang kuryosidad. Ang kanyang puso ay kumakabog ng malakas. Dahan-dahan, itinulak niya ng kaunti ang pinto. Ang kanyang paningin ay dumapo sa isang folder na bukas.

May nakasulat na “OPERATION SIREN”. Sa ilalim ng pamagat may listahan ng mga pangalan, mga babaeng pangalan, at sa tabi ng bawat pangalan, may edad at isang maliit na larawan. Pinigilan ni Aling Maria ang kanyang hininga. Ang mga larawan ay malabo ngunit ang mga edad ay nagpaalala sa kanya ng kanyang anak. Pinangunahan siya ng isang nakakagimbal na pakiramdam. Ang kanyang mga paa ay kusang gumalaw papasok ng kaunti. Ang kaniyang mga mata ay nanatili sa listahan hanggang sa makita niya ang isang pangalan na nagpatigil sa mundo niya: Lisa M. Dela Cruz, edad 20. At sa tabi nito, isang malabong litrato na sa kabila ng pagiging malabo ay walang duda… iyon ang kanyang anak. Iyon ang kanyang Lisa.

Parang may humampas sa kanyang dibdib. Ang kanyang mga kamay ay nanginginig. Hindi ito isang bangungot. Ito ang katotohanan. Ang kanyang anak ay hindi nawawala. Si Lisa ay kinuha. At ang mga salarin… ang mga amo niya. Ang mga taong pinaglilingkuran niya ng tapat sa loob ng maraming taon. Ang mga taong nagpapakain sa kanya at nagbabayad ng kanyang sahod. Sila ang halimaw.

Narinig niya ang isang boses sa dulo ng pasilyo. Nagbabalik ang mga lalaki. Dali-dali niyang isinara ang pinto, ang kanyang puso ay tila sasabog sa kanyang dibdib. Huminga siya ng malalim. Pilit pinakalma ang kanyang sarili. Ipinikit niya ang kanyang mga mata. Sa loob ng ilang sandali, nakita niya ang mukha ni Lisa, puno ng pag-asa at pangarap na ngayon ay tila nawasak sa kamay ng mga walang awa.

Ang aroma ng nilagang baka ay biglang naging mabaho. Ang matamis na amoy ay parang usok na lason. Ang mansyon na ito na dati simbolo ng kanyang pagkaalipin ay naging pugad ng mga demonyo. Ang kanyang pagiging invisible ay hindi na niya sandata kundi ang kanyang sumpa. Ngunit hindi na siya susuko, hindi na siya magiging biktima. Ang mga luha na matagal ng kurap sa kanyang mga mata ay biglang natuyo. Ang pagod ay napalitan ng isang malamig at matalim na tingin. Sa kanyang isipan, hindi na ang lumbay ang naghahari kundi ang isang uri ng galit na hindi niya kailan man naramdaman. Ang galit na iyon ay hindi nagpapalitaw ng ingay. Hindi nagpapakita ng anumang emosyon sa labas. Ito ay nanirahan sa kanyang kalooban, isang apoy na dahan-dahang naglalagablab.

Alam niya na ang paghahanap sa pulis ay walang saysay. Alam na niya kung bakit hindi kailan man natagpuan si Lisa. Habang bumalik siya sa kusina, ang bawat hakbang ay tila may bagong layunin. Ang kanyang mga kamay ay gumalaw sa automatikong paraan, hinahanda ang hapunan ng kanyang mga amo. Ngunit sa kanyang isipan, may isa ng nakahandang naiiba. Ito ang hapunan na hindi nila malilimutan, ang huling pagkain na ihahanda niya para sa kanila. Ang invisibilidad niya ay tapos na. Ito na ang simula ng kanyang pagpapakita.

Ang ingay ng tawa at ang bahagyang pagtutuksuhan ng mga dayuhan sa sala ay nagpaalala kay Aling Maria sa lamig ng kanyang sariling puso. Narinig niya ang kanilang mga salita, ang kanilang pagyayabang tungkol sa “bagong ani” na darating sa susunod na linggo, at ang huling patak ng pag-asa sa kanyang kaluluwa ay tuluyang nanlamig. Ang ani ay hindi gulay o prutas. Ito ay buhay ng tao. Mga anak na tulad ng kanyang Flora.

Walang silbi ang umiyak. Walang silbi ang sumigaw. Ang kanyang mga luha ay naubos na sa mga taon ng paghahanap at ang kanyang tinig ay nakabaon sa libingan ng kanyang mga pangarap. Ang mga halimaw na ito, sila ang pumatay sa kanyang anak at sila rin ang humahawak sa mga lubid ng batas, na binubulag ang mga mata ng mga pulis sa pamamagitan ng kapal ng kanilang salapi. Saan pa siya pupunta? Sino ang tutulong sa kanya? Wala.

Sa ilalim ng malakas na chandelier ng mansyon kung saan nagkalat ang mga mamahaling muwebles at mga likha ng sining, nanatili si Maria na hindi nakikita, tulad ng isang anino. Ngunit ngayon, ang aninong ito ay may sariling desisyon. Isang desisyon na kasing lamig ng bakal at kasing bigat ng libingan: hindi na siya tatakas. Hindi na siya magtatago. Hindi na siya maghihintay ng katarungan mula sa bulok na sistema. Siya mismo ang magsisilbing katarungan. Ang kanyang mga kamay na sanay sa pagluluto at paglilinis ay magiging instrumento ng paghihiganti.

Pumunta si Maria sa likod bahay, sa malaking hardin kung saan nakatanim ang mga mamahaling bulaklak at halaman na inaalagaan ng hardinero. Walang tao doon. Nagpahinga na ang hardinero para sa gabi. Sa maliit na bodega ng mga kagamitan sa paghahardin, kung saan nakatago ang mga pala, rastrilyo at mga pampataba, ay nakalagay din ang mga pamatay peste. Isang bote ng malakas na pestisidyo para sa mga mapanirang insekto, nakabalatkayo sa likod ng ilang lumang kaldero. Hindi ito pinansin ni Maria dati. Isa lamang itong kasangkapan para sa mga halaman. Ngunit ngayon, sa kanyang paningin, ito ay naging susi sa kanyang plano. Kinuha niya ang bote. Ang label nito ay kumukutitap sa dilim. Ang mapait na amoy nito ay sumasaliw sa matamis na amoy ng jasmine mula sa hardin. Ito ang kanyang sandata. Ito ang huling katarungan para sa kanyang Flora.

Bumalik si Maria sa kusina. Tahimik ang kusina maliban sa mahinang ugong ng refrigerator at ang tunog ng tubig na tumutulo mula sa gripo. Tinitigan niya ang kanyang sariling refleksyon sa salamin ng oven. Isang babaeng nasa kalagitnaan ng edad, nakasuot ng luntiyang uniporme. May mataas na buhok at mga mata na dating puno ng lungkot, ngunit ngayon ay may nakakapanindig balahibong determinasyon.

Inayos niya ang kanyang apron at doon niya maingat na inilagay ang maliit na bote ng pestisidyo, nakatago sa isang maliit na bulsa sa loob. Hindi ito makikita. Hindi ito mararamdaman. “Ang huling hapunan,” ang tawag niya dito sa kanyang isip. Ang huling kabanata ng kanilang marangyang buhay. Nagsimula siyang maghanda. Ang mga tagubilin para sa hapunan ng gabing iyon ay nasa mesa, isinulat ng Mayordoma: Lechon, kare-kare, pansit malabon at iba pang masasarap na pagkaing Pilipino na paborito ng kanyang mga amo, na ang bawat isa ay nagkakahalaga ng libo-libo.

Nagsimula siyang maghiwa ng mga gulay para sa kare-kare. Ang kanyang mga galaw ay mechanical, halos robotiko. Ang kutsilyo ay kumislap sa ilalim ng ilaw ng kusina. Hiniwa ang talong, sitaw at puso ng saging ng may katumpakan. Ang bawat piraso ay perpekto. Pagkatapos ay inihanda niya ang manok at baboy para sa lechon at pansit. Ang amoy ng bawang at sibuyas ay nagsimulang kumalat. Isang pamilyar na amoy na dati ay nagbibigay sa kanya ng ginhawa ngunit ngayon ay naging bahagi ng isang nakamamatay na simponya.

Habang nagluluto siya, hindi umalis sa kanyang isip ang mukha ng kanyang anak, ang ngiti ni Flora, ang kanyang mga pangarap, ang sakit ng pagkawala niya na ngayon ay lumipat sa isang malamig na galit. Ang bawat paghihiwa, bawat paghalo, bawat pagtikim ng niluluto ay isang kilos ng paghihiganti. Inilagay niya ang lechon sa oven. Ang balat nito ay dahan-dahang nagiging golden brown na naglalabas ng nakakatakam na amoy. Inihanda niya ang peanut sauce para sa kare-kare. Ang creamy texture nito ay nagiging perpekto.

At pagkatapos, dumating ang sandali. Ang kanyang kamay ay tahimik na dumapo sa bulsa ng kanyang apron, hinugot ang bote. Ang kaniyang puso ay hindi bumilis. Ang kaniyang mga mata ay nanatiling blanko, walang emosyon. Binuksan niya ang bote at ang matapang na amoy ng pestisidyo ay sumingaw. Marahan at maingat, itinulak niya ang takip ng bote at isinalin ang laman nito sa mga sarsa ng kare-kare, sa sabaw ng pancit malabon, at sa iba pang mga putahe na madaling makahalubilo ang lasa.

Sa bawat pagpatak ng lason, nararamdaman niya ang isang bahagi ng kanyang sarili na namamatay. Ngunit kasabay nito, isang bagong Maria ang isinisilang. Isang babaeng handang gawin ang lahat para sa katarungan ng kanyang anak. Hinalo niya ng maigi ang bawat isa, tinitiyak na walang natitirang ebidensya ng anumang bagay na kakaiba. Ang lahat ay mukhang perpekto, masarap at handang ihain. Ang lasa ng lason ay matatakpan ng masaganang lasa ng pagkain. Ang amoy ng lason ay matatakpan ng masaganang amoy ng mga sangkap.

Pagkatapos niyang matapos, muling itinago ni Maria ang walang lamang bote sa kanyang apron. Tiningnan niya ang hapag na puno ng mga putaheng pinaghandaan niya. Ang lechon ay malutong na at kumikinang. Ang kare-kare ay mayaman at makulay. Ang pansit ay mayaman sa sahog. Isang piging na karapat-dapat sa mga hari, o sa kasong ito, sa mga taong magtatapos ang kanilang buhay nang hindi man lang nalalaman kung sino ang nagbigay sa kanila ng kanilang huling pagkain. Ang kanyang bibig ay bahagyang kumibot, hindi ngiti kundi isang tahimik na kapasyahan. Ang kanyang mga mata ay nanatiling malamig, handa na harapin ang anumang mangyayari. Huminga siya ng malalim. Ang kanyang paghihiganti ay naluto na. Ang hapag ay nakalatag na.

Ang malaking silid kainan ng mansyon ay punong-puno ng makulay na ilaw at halakhakan, tila isang napakalaking palaruan para sa mga mayayaman at makapangyarihan. Ang mahabang mesang gawa sa Marble ay sagana sa pagkain. Isang kahangahangang obra maestra ng lutuing Filipino. Naroon ang gintuang balat ng lechon na nakasabit sa plato nito, sumasabog sa sarap ang amoy ng inihaw na baboy. Sa tabi nito ay ang malalim na kulay kape ng kare-kare na may makintab na sarsa ng mani at sariwang gulay. Mayroon ding iba’t ibang uri ng sariwang seafood, inihaw at pinirito, at ang klasikong pansit na pinalamutian ng makukulay na gulay at hiwa ng karne. Ang bawat putahe ay isang pagpapakita ng yaman at kapangyarihan. Ang bawat isa ay maingat na inihanda, karamihan ay mula sa mga kamay ni Aling Maria.

Ang mga bisita ay pawang mayayaman at makapangyarihan—mga pulitiko, negosyante at mga dayuhang may matatalas na tingin. Suot nila ang kanilang pinakamamahaling kasuotan. Kumikinang ang mga alahas sa leeg at pulso. Ang mga boses nila ay naghahalo sa tunog ng basagan ng kopita ng alak. Ang kanilang pagtawa ay umalingawngaw sa mataas na kisame ng silid. Mukha silang masaya, kampante, walang muwang sa dilim na nagkukubli sa ilalim ng bawat ngiti para kay Aling Maria. Sila ang mga demonyo na nagkubli sa ilalim ng pormal na kasuotan. Ang mga halimaw na sumira sa kanyang mundo. Sila ang dahilan kung bakit naglaho si Anita, ang kanyang anak.

Nasa gitna ng kaguluhan at kasayahan na ito si Aling Maria, isang anino lamang sa matalas na ilaw. Ang kanyang luntiyang uniporme ay halos lumukso sa kanyang balat. Ang bigat ng paghihiganti ay mas mabigat pa kaysa sa anumang tray na kanyang dala. Ang kanyang mukha ay kalmado, halos walang emosyon tulad ng isang batong pinapantayan ng ilog. Ngunit sa ilalim ng payapang panlabas na iyon ay nagpupumiglas ang isang bagyo: ang galit, ang pighati, ang malamig na determinasyon.

Ang kanyang mga mata, bagama’t tila pagod, ay matalas na nagmamasid sa bawat isa sa mga bisita, lalo na sa kanyang mga amo, sina Mr. at Mrs. De los Santos, na nakaupo sa sentro ng mesa, nagpapalitan ng matatamis na ngiti at pagtawa.

“Aling Maria! Another round of wine please,” sigaw ni Mr. De los Santos. Ang boses nito ay puno ng kayabangan. Nakahawak ang kanyang braso sa balikat ng isang pulitikong may makinis na mukha, pinipilit itong tumawa sa isang biro. “At pakidagdagan pa ng lechon. Ang sarap talaga ng luto mo, Aling Maria.”

Tumango si Aling Maria. Ang isang pilit na ngiti ay dumaan sa kanyang labi. Isang ngiting malamig, walang init, tulad ng isang libingan.

“Masusunod po sir,” bumalik siya sa kusina kung saan ang iba pang katulong ay abala sa paghahanda ng susunod na batch ng pagkain, ang kanilang paggalaw ay walang pagod at walang pakialam sa drama na nagaganap.

Kinuha niya ang bote ng alak. Ang kanyang kamay ay matatag at bumalik sa silid kainan. Isa-isa niyang pinunan ang mga baso. Ang bawat pagbuhos ay tila isang pagdarasal, isang tahimik na sumpa. Habang papalapit siya kina Mr. at Mrs. De los Santos, pinanood niya ang kanilang mga bibig na gumagalaw sa pagtawa, ang kanilang mga kamay na nakahawak sa baso ng alak. Naalala niya ang kanyang anak, si Anita, ang kanyang maligayang mukha, ang kanyang mga pangarap. Ngayon, ang lahat ng iyon ay naglaho, kinuha ng mga taong ito.

Ang ala-ala ni Anita ang kanyang pampasigla, ang nagpapanatili sa kanya na kalmado. Ang banayad na amoy ng pampatay peste na ngayon ay halos natabunan na ng masarap na aroma ng pagkain at alak ay tanging siya lamang ang nakakaramdam. O baka guni-guni niya na lang. Hindi, alam niya. Alam niyang nandoon ito. Nagkukubli sa bawat kutsara ng kare-kare, sa bawat hiwa ng lechon, sa bawat patak ng alak na kanyang idinagdag sa huling minuto bago ihain. Ang pag-iisip na ito ay nagbigay sa kanya ng isang malamig na kapayapaan tulad ng yelo na nagpapalamig sa nagniningas na galit.

Nagsimulang kumain ang mga bisita. Ang kanilang pagtawa ay nagpatuloy, masigla at walang pakialam.

“Ang sarap talaga.” “Kakaiba ang lasa pero masarap.” “Talagang may ginto sa kamay si Aling Maria.”

Ang bawat papuri ay tila isang matalim na balaraw na sumasaksak sa puso ni Aling Maria. Ngunit sa parehong oras ay nagbibigay sa kanya ng kapangyarihan. Pinanood niya si Mr. De los Santos na may malaking kagat ng lechon, ngumunguya ng may kasiyahan. Si Mrs. Delos Santos, abala sa pagkwento ng kanyang pinakabagong pamimili sa Paris, ay masayang humigop ng alak. Ang kanyang mga mata ay nagniningning sa kaligayahan. Ang kanilang mga mukha ay puno ng kasakiman at kawalang-ingat.

Makalipas ang ilang minuto, nagsimulang magbago ang kapaligiran. Isang dayuhang bisita, isang diplomat na may mapulang mukha, ang biglang umubo ng malakas tila naamid. Nagkunot ang noo niya, hinawakan ang lalamunan.

“Pasensya na!” sabi niya, pilit na ngumingiti. “May nakain lang siguro ako.”

Hindi gaanong pinansin ng iba. Ngunit pagkatapos, isa pa, isang pulitiko na kilalang malakas uminom, ang dahan-dahang naglagay ng kutsara. Hinawakan niya ang tiyan.

“Parang may kakaiba ang lasa,” bulong niya sa katabi. “Parang mapait at parang sumasakit ang tiyan ko.”

Si Aling Maria, nakatayo sa isang sulok, ay nagpatuloy sa kanyang tahimik na pagmamasid. Ang kanyang puso ay tahimik na bumubulusok. Ang kanyang hininga ay mabagal at kontrolado. Ang kanyang mga kamay ay mahigpit na nakahawak sa kanyang apron, ang tanging simbolo ng kanyang pagiging abahong nilalang sa mata ng mga ito. Nararamdaman niya ang malamig na dugo na dumadaloy sa kanyang mga ugat. Ito na.

Unti-unti, ang mga ngiti ay nagsimulang maglaho. Ang halakhakan ay naging bulong. Ang mga tawanan ay pinalitan ng mga pag-ubo at pagkunot ng noo.

“Medyo nahihilo ako,” sabi ng isang babae, hinahawakan ang kanyang ulo, ang kanyang lipstick ay bahagyang kumalat sa gilid ng kanyang labi.

“Pakiramdam ko ay sumasakit ang aking tiyan,” reklamo ng isa pa. Ang kanyang mukha ay namumutla. “Parang… parang may lason.”

Nagsimulang magpalitan ng tingin ang mga bisita. Ang pagkalito ay dahan-dahang nagiging pagkabahala. Pagkatapos ay takot. Si Mr. De los Santos na hanggang ngayon ay masigla pa rin ay biglang napatigil sa pagtawa. Ang isang kamay ay hawak ang baso ng alak, ang isa ay nakakapit sa kanyang dibdib. Ang kanyang mukha ay namutla.

“Ano ‘to?” ang bulong niya. Ang kanyang tinig ay nanginginig, hindi na ang dating mayabang na boses.

Sumunod si Mrs. De los Santos. Ang kaniyang mga mata ay nanlaki. Ang kaniyang ngiti ay nagyelo sa kaniyang labi. Hinawakan niya ang leeg, tila nahihirapan huminga. Ang kaniyang hininga ay nagiging mabigat.

“Ang init,” ang kanyang bulong. Ang kanyang mga mata ay humahanap ng kasagutan, napalingon kay Aling Maria na tahimik lamang nakatayo.

Ang amoy ng masarap na pagkain ay nagsimulang haluan ng kakaibang pait at isang matalim na chemical scent na dati ay hindi napapansin, na ngayon ay mas nangingibabaw. Ang mga bisita ay nagsimulang magtayo mula sa kanilang mga upuan. Ang ilan ay nauupo muli, ang kanilang mga tuhod ay nanghihina. Ang ingay ng basagan ng kopita ay nawala, pinalitan ng mga tunog ng pag-ubo, mga ungol at ang pabulong na pagtawag sa pangalan ng Diyos.

“Tubig. Kailangan ko ng tubig,” sigaw ng isang bisita. Ang kanyang mukha ay namumula tila nilalagnat. Ang ilan ay nagsimulang magsuka sa mesa. Ang kulay ng kanilang mga mukha ay nagbabago mula sa mamula-mula patungong berde.

Ang kaguluhan ay nagsimulang kumalat. Ang mga katulong na naghihintay ay natigilan, hindi alam kung ano ang gagawin, nakatingin sa kanilang amo na ngayon ay namimilipit na. Ngunit si Aling Maria ay nanatiling kalmado, isang estatwa ng paghihiganti. Ang kanyang mga mata ay nanatiling nakatutok kina Mr. at Mrs. De los Santos. Nakita niya ang takot sa kanilang mga mata. Ang unti-unting pagdududa, ang pagkaunawa. Nakita niya ang simula ng kanilang pagdurusa, ang bayad sa kasalanan. Isang malamig na ngiti ang unti-unting lumabas sa kanyang mga labi. Isang ngiti na hindi para sa kasiyahan kundi para sa katarungan na matagal nang pinangarap.

Ang mga tawanan at brindis ay unti-unting naglaho, pinalitan ng mga ungol at paghingal. Ang simula ng katahimikan, ang huling indayog ng tawa at basagan ng baso ay napalitan ng ungal ng sakit, ng pag-ubo, ng pagkaumid na parang pinipiga ang hangin mula sa baga. Mula sa kanyang upuan sa kusina, rinig ni Aling Maria ang gulo sa labas. Hindi niya na kailangan pang sumilip. Alam niya ang bawat yugto ng paghihirap.

Ang kanyang mga kamay ay nakapatong ng mahinahon sa kanyang hita. Ang mga mata’y nakatitig sa walang buhay na dingding. Ngunit ang isip ay lumilipad sa mga ala-ala ng kaniyang anak. Ang amoy ng lechon, kare-kare at iba pang masarap na pagkaing Pinoy ay nananatili pa rin sa hangin. Ngunit ngayon, may bahid na ng nakakapanindig balahibong tamis ng lason. Ito ang amoy ng katarungan para sa kanya. Ang amoy ng huling hapunan, ang tunog ng mga bumabagsak na katawan, ng mga basong nagkalasog sa sahig at ng desperadong paghingi ng tulong ay nagbigay sa kanya ng kakaibang kapayapaan. Walang bahid ng takot, walang pagsisisi. Tanging katahimikan sa loob ng kanyang puso ang naghahari. Isang katahimikan na matagal nang pinulbos ng lumbay at hinanakit.

Ilang minuto pa ang lumipas. Ang mga sigaw ay naging mga ungol. Ang mga ungol ay naging mahinang pag-ubo. Hanggang sa tuluyan nang naghari ang nakakabinging katahimikan. Isang katahimikan na mas nakakapangilabot kaysa sa mga huling hininga.

Alam ni Aling Maria, tapos na. Ang kanyang mga amo, ang mga halimaw na sumira sa kanyang buhay ay hindi na makakagawa pa ng pinsala. Nasa hardin sila. Ang iba ay malapit sa swimming pool. Nakahandusay, ang kanilang mga mamahaling damit ay basa sa laway at suka. Ang kanilang mapagmataas na mukha ay lukot sa paghihirap. Ang kanilang kapangyarihan at kayamanan ay walang nagawa laban sa kanyang tahimik na paghihiganti.

Tumayo siya mula sa upuan. Ang mga tuhod ay matatag. Inalis niya ang kanyang puting apron kung saan dating nakatago ang munting botelya ng lason. Isang pangkaraniwang pestisidyo na matagal nang nakaimbak sa imbakan ng bahay, hindi mapapansin ngunit nakamatay. Ibinaba niya ang apron sa mesa. Tinitigan ng sandali ang gawaing ito. Ang pagiging invisible na tagapaglingkod sa loob ng bahay na ito sa loob ng mahabang panahon, ang nagturo sa kanya kung paano maging hindi halata, kung paano kumilos ng walang pansin, kung paano magplano sa likod ng mga nakasarang pinto.

Lumabas siya mula sa kusina. Naglakad ng dahan-dahan patungo sa sala. Ang tanawin ay sumasalamin sa mga balita na naririnig niya noon tungkol sa mga malawakang krimen. Ngunit ngayon, siya ang arkitekto nito. Ang mga nagkalat na upuan, ang natumbang mesa, ang mga nakahandusay na katawan. Bawat isa ay isang patunay ng kanyang matinding pagmamahal sa kanyang anak at ng kanyang matinding pagkamuhi sa mga naging sanhi ng kawalan nito.

Ang mga mukha ng kanyang mga amo, na dating mayabang at mapanuri, ay ngayon ay nanlilisik sa galit at takot. Ang kanilang mga mata ay dilat. Ang kanilang mga labi ay kulay ube. Tiningnan niya ang bawat isa ngunit walang emosyon. Walang tuwa, walang kalungkutan. Tanging pagtanggap.

Lumabas siya sa malaking pinto, binuksan ang gate at umupo sa isang silya sa veranda malapit sa isang paso ng Bougainvillea. Ang simoy ng hangin ay malamig, dala ang amoy ng namatay na bulaklak at ng sariwang gabi. Inaasahan niya ang mga pulis. Alam niyang darating sila dahil sigurado siyang may nakarinig ng gulo o kaya may security camera na nakasaksi sa pagdating ng mga bisita. Handa na siya. Matagal na siyang handa.

Hindi nagtagal, isang sirena ng pulis ang umalingawngaw sa malayo, papalapit ng papalapit. Dalawa, tatlo, apat na sasakyan ang huminto sa tapat ng gate ng mansyon. Lumabas ang mga pulis. Ang kanilang mga mukha ay seryoso. Ang kanilang mga armas ay nakahanda. Nakita nila si Aling Maria na nakaupo ng payapa sa veranda. Ang kanyang berde na uniporme ay walang mantsa. Ang kaniyang buhok ay maayos na nakatali.

“Aling Maria?” tanong ng isang pulis. Ang boses ay may pag-aalinlangan. Kilala siya ng mga pulis sa lugar. Madalas siyang nakikita sa palengke.

Tumango si Aling Maria. Ang mga mata ay nananatiling mahinahon. “Pumasok po kayo,” ang sabi niya. Ang kanyang boses ay malumanay ngunit malinaw. “Maraming patay sa loob.”

Nagtinginan ang mga pulis. May pagdududa sa kanilang mga mata ngunit ang tono ni Aling Maria ay nagbigay sa kanila ng kakaibang katiyakan. Dahan-dahan silang pumasok. Ang kanilang mga mata ay naghahanap ng anumang tanda ng panganib. Ngunit tanging katahimikan at ang nakakapanindig balahibong amoy ng patay ang bumungad sa kanila.

Ang una nilang nakita ay ang mga katawan sa sala. Nakahandusay sa marangyang karpet. Ang kanilang mga mata ay nanlaki sa gulat. Ang kanilang mga kamay ay automatikong napahawak sa kanilang mga baril. Hindi ito tulad ng inaasahan nila ang insidente. Walang mga butas ng bala. Walang bakas ng matinding paglaban. Tanging payapa ang pagkamatay. Ngunit ang mga mukha ay nagpapahiwatig ng matinding paghihirap.

Isang opisyal ang lumapit kay Aling Maria. Ang kanyang baril ay nakatutok. “Anong nangyari dito, Aling Maria?” tanong niya. Ang boses ay pilit na pinipigilan ang takot.

Tumingin si Aling Maria sa kanya. Ang kanyang mga mata ay nanatiling walang bahid ng anumang emosyon. “Ako ang gumawa,” ang kalmadong pag-amin niya. “Nilason ko silang lahat.”

Bumalik ang tingin ng opisyal sa mga bangkay. Pagkatapos ay kay Aling Maria, hindi makapaniwala. “Bakit? Paano?”

“Dahil sila ang nagdala sa anak ko,” sagot ni Aling Maria. Ang kanyang boses ay nagkaroon ng bahagyang lamig. “Sila ang sindikato. Ang anak kong si Elena. Sila ang kumuha sa kanya. Walang nakinig sa akin. Binayaran nila ang pulis, ang mga tao. Kaya ako na lang ang gumawa ng hustisya.”

Walang bahid ng takot, walang pagdududa. Tanging ang malalim na sakit ng isang inang nawalan ng anak. Ang kaniyang mga mata ay nanatiling tuyo. Ngunit ang bawat salita ay bumubuhos mula sa isang balon ng luhang matagal nang naubos. Ang mga pulis ay tahimik. Hindi nila alam kung ano ang sasabihin. Isang inosenteng lola, isang kusinera, ang gumawa ng isang malawakang pagpatay. Ngunit sa likod ng kanyang tahimik na pag-amin, naroon ang isang kwento ng kalungkutan, ng kawalan ng pag-asa, at ng matinding pagmamahal na nauwi sa isang trahedya.

Inabot niya ang kanyang mga kamay sa opisyal, handang pusasan.

“Tapos na,” sabi niya. “Nahanap na ng anak ko ang kanyang kapayapaan at ako din.”

Ang lamig ng rehas sa kanyang mga pulso ay halos hindi niya naramdaman. Sa wakas, pagkatapos ng mahabang panahon ng paghihirap, nararamdaman niya ang isang bahagyang kaginhawaan. Ang katahimikan na matagal niyang hinahangad ay naroon na, kahit na ito ay nababalutan ng kadiliman. Sa wakas, ang Aling Maria na naging invisible sa mata ng mundo ay nakita, at ang kanyang kwento ay naririnig, hindi bilang isang biktima kundi bilang isang ina na lumaban.

Sa loob ng kusina, nanatili si Aling Maria. Ang matinis na ingay ng kasayahan mula sa pagkainan ay unti-unting namatay. Napalitan ng mga kakaibang hiyaw na mabilis ding nawala at ngayon ay ang nakakabinging katahimikan. Humalo pa rin sa hangin ang masarap na amoy ng lechon at kare-kare ngunit kasama nito ang mapait na bahid ng isang bagay na iba, isang pangako ng wakas. Pinahid niya ang dumi sa kanyang apron. Ang parehong apron na nagtago sa munting bote ng lason. Ang kanyang mga mata, dati pagod sa pagluha, ay ngayon ay blanko. Walang emosyon. Parang isang malalim na balon na naubusan na ng tubig.

Mula sa bintana, naaninag niya ang mga anino sa malawak na hardin at sa gilid ng swimming pool. Ang dating nagmamay-ari ng kapangyarihan at kayamanan ay ngayon ay gumagapang, nangangatal, ang mga katawan ay nagliliyab sa loob. Isang pigura ang nakita niyang bumulagta malapit sa estatwa. Ang isa naman ay tila nahulog sa tubig. Ang mga kamay ay kumakaway sa hangin bago tuluyang lumubog. Ang pagtawa ng mga demonyo ay naging mga ungol, mga huling hininga na ngayo’y tuluyan nang nawala. Katahimikan, kapayapaan sa wakas para sa mga kaluluwang kanilang winasak.

Hindi nagtagal ang tunog ng sirena ay sumira sa katahimikan. Alam niyang darating sila. Nang bumukas ang pinto ng kusina, nakita niya ang mga pulis, ang kanilang mga mukha ay nagulat sa nakita sa labas. Walang kaabog-abog siyang naglakad palabas, palampas sa kanila papunta sa marangyang sala. Nakita niya ang isang opisyal na nakatingin sa mga nakahandusay na bangkay habang ang isang kasamahan ay bumulong, “hindi… balab… hapunan.”

Hinarap niya ang opisyal. Ang kanyang boses ay mahinahon, parang bulong lamang ng hangin. “Ako ang gumawa niyan,” sabi niya. Ang kanyang tingin ay nakatuon sa isang basag na baso sa sahig. “Sila ang kumuha sa aking anak. Hindi sila marunong magbigay hustisya kaya ako na lang ang nagbigay.”

Isang luha ang dumaloy sa pisngi ni Aling Maria. Ang una at huling luha ng gabing iyon at para sa kanyang anak.