---

ISANG BATA, TUMAYO SA KORTE: “AKO ANG ABOGADO NG AKING INA!” LAHAT AY NATULALA

Narinig ng lahat ang malakas na tawa ni Don Faustino sa loob ng silid-hukuman. “Bata ka pa. Nagmamarunong ka. Hindi ito laruan. Hindi mo maililigtas ang ina mong magnanakaw.” Natahimik ang buong korte. Mukhang napahiya si Ellie sa harap ng lahat. Ngunit sa halip na umiyak, tumayo ang batang lalaki at nagsalita.

“Kung walang matapang na abogado na lalaban para sa aking ina, ako mismo ang tatayo rito.” Nanlaki ang mga mata ng lahat. Paano haharap ang isang baguhan sa mga beteranong abogado? At paano kung ang mismong kalaban niya ay kadugo pala niya?

Tahimik ang maliit na apartment kung saan nakatira sina Ellie at Mira. Maliit ang espasyo, luma ang mga dingding pero malinis at maayos. Nakasalansan ang mga aklat na ginagamit ni Ellie sa pag-aaral. Karamihan ay segunda-mano, biniling mura pero halatang mahalaga sa kanya. Si Mira ay isang single mother, abala sa paghahanda ng almusal habang suot ang lumang apron. Habang nagpiprito ng itlog, sinulyapan niya ang anak na nakaupo sa mesa.

Isang makapal na libro ng batas, na halos mas malaki pa sa kanya, ang nakabukas. “Ellie!” tawag niya nang may lambing pero may halong pag-aalala. “Anak, baka pwedeng ibaba mo muna ang libro. Kumain ka na, baka lumamig.” Hindi inalis ni Ellie ang tingin sa pahina. Sa edad na 13, naging kakaiba ang kanyang interes. Hindi siya nahuhumaling sa laruan o computer games, kundi sa mga kaso sa korte at terminolohiyang legal.

Sumagot siya, “May nabasa ako tungkol sa due process. Sinasabi rito na gaano man kapangyarihan ang isang tao, kailangan pa rin niyang dumaan sa tamang proseso bago mahatulan. Napakaganda niyon, ‘di ba? Ibig sabihin may laban ang mga katulad natin.” Napangiti si Mira. Kahit pagod sa trabaho at kapos sa pera, nawawala ang bigat ng mundo kapag nakikita ang anak na may pangarap. “Oo anak, pero tandaan mo na hindi lahat sa mundo ay patas, kaya kailangan mo ring matutong lumaban.”

Bago pa makasagot si Ellie, biglang may malakas na katok sa pinto. Sunud-sunod, hindi karaniwang panauhin. Parang may nagmamadali. Nagkatinginan silang mag-ina. Dahan-dahang tumayo si Mira at binuksan ang pinto. Tatlong pulis na naka-uniporme ang bumungad, kasama ang dalawang lalaking naka-maskara. “Miss Mira Santos?” tanong ng isang pulis. “Ah, opisyal, opo.” “Mayroon kaming Warrant of Arrest para sa inyo. Kailangan ninyong sumama sa amin ngayon.”

Nanlaki ang mga mata ni Ellie. “Anong ibig ninyong sabihin? Bakit ninyo inaaresto si mama?” Lumapit ang isa sa mga lalaki, malamig ang boses. “Ang reklamo ay mula kay Don Faustino. Fraud at falsification of documents. Mabigat ang kaso.” Parang gumuho ang mundo ni Mira. Hindi siya makapaniwala. “Ano? Hindi totoo ‘yan. Wala akong ginagawang masama.” Humawak nang mahigpit si Ellie sa braso ng ina. “Hindi ninyo pwedeng kunin si mama. Hindi siya guilty!”

“Anak!” bulong ni Mira, pinipilit maging kalmado kahit nanginginig ang boses. “Makinig ka sa akin. May proseso ito. Huwag kang matakot.” Pero hindi makapaniwala si Ellie; kahit bata pa, alam niya ang bigat ng paratang. Forgery. Alam niyang gawa-gawa lang ito. Sino pa ba? Kundi si Don Faustino—isang kilalang negosyante, iginagalang sa lipunan, pero sa likod nito ay kapangyarihang kayang baluktutin ang batas.

Pinusasan ng pulis si Mira. Umagos ang kanyang luha hindi dahil sa hiya kundi dahil sa pag-aalala kay Ellie. “Anak, magpakatatag ka. Huwag kang susuko.” “Hindi, mama!” halos isigaw ni Ellie. “Hindi nila pwedeng gawin ito sa iyo. May karapatan ka!” Nagpupumiglas siya pero pinigilan ng pulis. Hindi siya sinaktan pero hinawakan nang mahigpit. “Anak, sumunod na lang. May batas.”

“Batas?” sigaw ni Ellie pabalik habang umaagos ang luha. “Paano magiging batas kung ginagamit lang para apihin ang mahihirap? Hindi ito patas!” Tahimik na lumabas ang mga kapitbahay mula sa kanilang mga pinto, pinapanood ang eksena. Ang iba ay bumubulong, ang iba ay umiiling, at ang iba ay agad nanghumusga. “May kaso pala si Mira. Akala ko mabait ‘yan. Pero kung si Don Faustino ang nagrereklamo, baka totoo.” Mas masakit ang mapanghusgang mga mata kaysa sa posas.

Inilabas si Mira sa apartment. Nakita niya ang kanyang anak na nakatayo sa pinto, nanginginig, nakapikit na tila pinipigilan ang pag-iyak. “Ellie!” ang huling nasabi niya bago isakay sa mobile. “Huwag kang bibitiw. Magtiwala ka.” Naiwan si Ellie na mag-isa sa kanilang maliit na tahanan. Tahimik maliban sa tunog ng tubig mula sa gripo na nakalimutang patayin. Naupo siya sa sahig, yakap ang librong binabasa kanina. “Due process,” bulong niya. “Kung mayroon talagang due process, bakit ganito?”

Umagos ang kanyang luha. Hindi siya umiiyak sa takot kundi sa galit at pagkadismaya. Bata pa siya pero malinaw sa isip niya na hindi dapat manalo ang kasinungalingan. Inilabas niya ang kanyang cellphone at agad naghanap ng impormasyon tungkol sa kaso. Nagbasa siya tungkol kay Don Faustino—ang mayamang negosyante na may impluwensyang politikal at koneksyon sa halos lahat ng nasa kapangyarihan. Sino ang maniniwala sa kanila laban sa gayong tao?

Ngunit sa halip na matakot, mas lalo siyang nag-alab. Tumingin siya sa salamin, pinunasan ang luha. “Kung walang lalaban para kay mama, ako ang lalaban.” Kahit hindi siya abogado, kahit hindi niya alam ang lahat ng aspeto ng batas, malinaw sa kanya ang dapat gawin. Hindi niya hahayaang lamunin ng kasinungalingan ang buhay ng kanyang ina. Sa murang edad, nagsimula ang pakikipaglaban ni Ellie—isang laban hindi lang para sa ina kundi para patunayan na kahit bata, kahit mahirap, ay may karapatang magsalita at ipaglaban ang tama. “Ako ang magiging boses ni mama. Ako ang magiging sandata laban sa kanila.”

“Hindi ako guilty. Hindi ako magnanakaw,” halos pabulong pero malinaw na sabi ni Mira habang nakaupo sa malamig na upuan sa loob ng presinto. Namamaga ang kanyang mga mata hindi dahil sa takot sa kaso kundi dahil sa takot na baka masaktan o mawalan ng pag-asa ang anak niyang si Ellie. Nasa kabilang panig ng mesa si Ellie, pinipilit pigilan ang luha. Gusto niyang sumigaw, yakapin ang ina at sabihing matatapos din ang lahat. Pero nakabantay ang dalawang pulis na nakatingin kay Mira na parang kriminal.

“Ma’am,” malamig na sabi ng imbestigador. “Base sa reklamo ng kumpanya ni Don Faustino, ikaw ang diumano’y responsable sa embezzlement ng mahigit isang milyon sa pondo ng kumpanya. May mga dokumento at pirma na nagpapatunay na sangkot ka rito.” Umiling si Mira, nakakapit sa mesa. “Imposible. Nagpapasa ako ng ulat buwan-buwan. Sigurado akong wala akong ginagawang masama.” Nanginginig ang kanyang boses. Tahimik si Ellie pero ang isip niya ay parang gulong na mabilis na umiikot.

Ang mga librong binabasa niya gabi-gabi—Intro to Criminal Law, Basic Rules of Evidence—na inuwi ng kanyang ina noong nagtatrabaho pa ito, ay naglalakbay sa kanyang isipan. May mali, may seryosong mali. “Ma,” bulong niya habang lumalapit. “Huwag kang matakot. Hindi kita pababayaan.” Napaiyak si Mira at niyakap ang anak. Kahit sandali, nagbigay iyon ng lakas sa kanya.

Makalipas ang ilang oras, pinayagan si Ellie na maupo sa maliit na upuan sa tabi ng ina habang itinatala ng imbestigador ang mga sakdal. Estafa at qualified theft. Nagbagsak ng makapal na folder sa mesa. Kumuha si Ellie ng ilang papel at sinulyapan ang mga ito. “Hindi ito totoo,” bulong niya. “Tingnan ninyo. Ang pirma rito ay may ibang stroke. Hindi ito pareho sa pirma ni mama sa ID at payroll.”

Nagulat ang imbestigador. “Hoy bata! Hindi ito laro. Wala kang alam sa sinasabi mo.” Tumingin nang diretso si Ellie sa kanya. “Pero alam ko kung paano ikumpara ang mga dokumento. Ang pirma ng mama ko, laging may maliit na bilog sa dulo ng letrang ‘A’. Dito ay wala, at masyadong pantay ang pagkakagawa, na parang galing sa tracing.” Nagkatinginan ang dalawang pulis. Napabuntong-hininga si Mira. Hanggang ngayon, mas mapagmasid ang anak niya kaysa sa mga matatanda.

Nang gabing iyon, pinatira muna si Ellie sa kapitbahay nilang si Aling Bebang. Pero kahit doon, hindi mapakali si Ellie. Sa mesa, nakalatag ang mga legal na libro. Binuksan niya ang isa: On Evidence and Burden of Proof. Paulit-ulit niyang binasa ang linya: “Ang sinumang nagpaparatang ay may obligasyong magbigay ng malinaw at mapapatunayang ebidensya. Ang pag-aalinlangan ay laging pabor sa akusado.”

Kinagat niya nang mahigpit ang labi. “Kung walang matapang na abogado para kay mama, ako mismo ang tatayo.” Huminto si Aling Bebang sa paghahain. “Ellie, anak, alam kong matalino ka pero bata ka pa, kailangan mo ng totoong abogado.” “Pero Aling Bebang,” sagot ni Ellie, “lahat ng nilapitan namin kanina ay tumanggi. Natatakot sila kay Don Faustino. Kung walang lalaban, paano si mama?” Hindi sumagot ang matanda. Nakita niya ang apoy sa mga mata ng bata—isang katapangan na hindi pangkaraniwan sa kanyang edad.

Kinabukasan, bumalik si Ellie sa presinto. Sinabi ni Mira, “Anak, sakaling mawala ako, gusto kong mangako ka na itutuloy mo ang pag-aaral mo. Huwag mong sayangin ang oras mo rito.” Umiling si Ellie. “Hindi po, ma. Hindi kita iiwan. Ikaw ang dahilan kung bakit ako nag-aaral ng batas. Ikaw ang nagturo sa akin ng tama at mali. At hindi ako hihinto hanggang hindi ka napapawalang-sala.”

Paglabas ng presinto, nakasalubong ni Ellie ang isang lalaking naka-amerikana. Nakilala niya si Attorney Gregorio, ang personal na abogado ni Don Faustino. Tumawa ito nang malakas habang dumadaan. “Walang laban ang isang babae at ang anak niya sa amin,” sabi ng abogado. Nagngitngit si Ellie. Sa isip niya, malinaw ang laban—hindi lang ito tungkol sa pera o paratang, kundi tungkol sa katarungan. At siya, ang 13-taong gulang, ang unang hahakbang para simulan ang laban.

Maagang napuno ang silid-hukuman. Ang mga tao ay nagsisiksikan; ang iba ay empleyado ni Don Faustino, ang iba ay mga miron na gustong makakita ng kontrobersya. Nakaupo si Mira sa harap, parang walang lakas pero pinipilit tumayo nang tuwid. Katabi niya si Ellie na hawak ang isang makapal na notebook. “Anak, baka hindi ito tama,” bulong ni Mira. “Bata ka pa, baka mapahiya ka lang.” Umiling si Ellie. “Ma, kung walang handang magtanggol sa iyo, wala akong pakialam kung pagtawanan nila ako.”

Tumayo ang hukom, isang matandang babae na may matalas na tingin. “The court is now in session.” Pumasok si Don Faustino kasama ang kanyang mga abogado. Malakas ang bulungan ng mga tao. “Defense counsel, nasaan ang abogado ng nasasakdal?” tanong ng hukom. Tumayo si Ellie. Halos hindi umabot ang kanyang baba sa gilid ng mesa. “Kagalang-galang na hukom, ako po ang abogado ng aking ina.”

Nagtawanan ang mga tao sa korte. Ang iba ay nagtakip ng bibig, ang iba ay hayagang humahalakhak. Parang palabas lang. “Bata! Umalis ka na riyan!” sigaw ng isang abogado sa kabilang panig. “Hindi ito laro. Hindi ka pwedeng maging abogado dahil wala ka pang lisensya.” Namutla si Mira at hinawakan ang kamay ng anak. “Ellie, maupo ka na lang.” Pero nanindigan si Ellie. “Kung wala nang iba pang tatayo para ipagtanggol ang aking ina, gagawin ko ito nang mag-isa. Kahit tawagin ninyo akong bata, alam kong may karapatan siya at may depensa.”

Natahimik ang hukom. Maging ang mga pulis na nagbabantay ay napatingin sa kanya. Hindi sila makapaniwala sa lakas ng loob ng maliit na batang ito. Isang court officer ang lumapit at nag-abot ng folder. “Your honor, wala pong abogadong gustong kumuha ng kaso. Ilang araw na silang naghahanap pero lahat ay tumatanggi. Masyadong malakas ang impluwensya ni Don Faustino.”

Bumuntong-hininga ang hukom. “Sa ganitong pagkakataon, hindi pwedeng walang magtatanggol sa akusado. Pero ang batang ito ay hindi lisensyadong abogado.” Umiling din si Ellie. “Maaari po ba akong maging junior counsel? Hindi po ako hihingi ng buong papel. Hayaan niyo lang marinig ang boses ko para sa mama ko.” Tumawa uli ang kabilang panig, lalo na ang isang matabang abogado. “Junior counsel? Hoy, baka dapat magdala ka muna ng laruan dito, bata.”

Pero bago pa lumaki ang tawanan, biglang may tumayong lalaki mula sa gilid. Matangkad, payat, at suot ang isang lumang amerikana. “Ako si Attorney Manuel Reyz,” pakilala niya. “Ako ay isang pro bono lawyer. Kung papayagan ng korte, ako ang magiging pangunahing tagapagtanggol ni Ginang Mira. At kung gusto ng bata, maaari ko siyang gawing junior counsel.”

Natahimik ang lahat. Napasinghap si Ellie at biglang nagningning ang mga mata. “Talaga po, Attorney Reyz?” Tumango ang abogado. “Oo, bata. Nakita ko ang katapangan mo at hindi kita hahayaang lumaban nang mag-isa. Pero tutulungan kita at ikaw ang magiging mga mata ng kasong ito. Kung may mapansin ka, sabihin mo sa akin.” Nagbulungan uli ang mga tao, pero sa pagkakataong ito ay may halong paghanga.

Nagpatuloy ang pagdinig. Sa panig ni Don Faustino, sunud-sunod ang iniharap na ebidensya—mga papel, resibo, at mga saksi na nagsabing nakita nila si Mira na gumagamit ng access code ng kumpanya. Tahimik na nakikinig si Ellie. Isinusulat niya ang lahat ng detalye sa kanyang notebook. Minsan ay bumubulong siya kay Attorney Reyz. “Napansin ko po,” bulong ni Ellie, “yung saksi kanina, iba ang sinasabi niya sa kanyang affidavit. Sabi sa affidavit, nakita niya si mama sa opisina nang alas-9 ng gabi, pero kanina sabi niya alas-8.” Napangiti si Attorney Reyz. “Magaling. Iyan ang unang babanggitin natin sa cross-examination.”

Sa kabilang dulo, tahimik na minamasdan ni Don Faustino si Ellie. May halong galit at gulat sa kanyang mga mata. “Sino man ang batang ‘yan, may kakaiba sa kanya,” bulong niya sa isa niyang tauhan. “Hayaan mo na ‘yan,” sagot ng tauhan, “walang paraan na matatalo tayo ng isang bata.” Pero hindi inalis ni Don Faustino ang tingin kay Ellie. May pamilyar sa kanya, bagaman hindi pa niya masabi kung ano.

Pagkatapos ng unang araw ng trial, lumapit si Attorney Reyz kina Ellie at Mira. “Malakas ang kalaban, pero huwag mawalan ng pag-asa. Ang laban sa korte ay hindi lang tungkol sa mga papel kundi tungkol din sa lakas ng loob at determinasyon.” Ngumiti si Ellie, hawak ang notebook na puno ng mga nota at drowing. “Ma, mula ngayon, hindi lang ako nag-aaral ng batas. Buhay ko na rin ito. Kahit anong sabihin nila, ipagtatanggol kita.”

Mula nang payagan ng korte si Ellie na magsilbi bilang junior counsel, lalo siyang naging seryoso. Hindi na lang siya nagbabasa ng libro; ngayon ay para na siyang tunay na imbestigador. Isang gabi, nakaupo siya sa kanilang maliit na mesa. “Ma, napansin mo ba ito?” itinanong ni Ellie habang itinuturo ang isang pirma sa dokumento. “Ang stroke ng letra rito ay iba. Tingnan mo ma, ang ‘M’ ay mas matulis kaysa sa normal mong pirma.” Inilapit ni Mira ang papel at napabuntong-hininga. “Ellie, totoo nga. Hindi ganyan ang pagkakapirma ko.”

Nagningning ang mga mata ni Ellie. “Ibig sabihin may pumeke ng pirma mo. Hindi ikaw ang gumawa ng mga papel na ito.” Kinabukasan, dinala ni Ellie ang ebidensya kay Attorney Reyz. “Attorney, tingnan niyo itong kontrata. Kung ginawa ito noong 2021, bakit may petsang 2022? Imposible dahil hindi pa nangyayari ang transaksyong sinasabi nila.” Humanga si Reyz. “Ellie, tama ka. Malaking butas ito.”

Ngunit habang papalapit sila sa katotohanan, naramdaman ni Ellie ang panganib. Napansin niya ang dalawang lalaking naka-itim na laging nakasunod sa kanila. “Attorney, bakit parang may nagmamasid sa atin?” “Sanayin mo na ang sarili mo, Ellie. Kapag kinakalaban mo ang mga nasa kapangyarihan, laging may mga matang nakatingin. Huwag kang magpapakita ng takot.”

Nag-imbento si Ellie ng paraan para makakalap ng impormasyon sa loob mismo ng kumpanya ni Don Faustino. Sa canteen, narinig niya ang dalawang empleyado na nagbubulungan. Sinasabing hindi si Don Faustino ang nag-utos niyon kundi ang kanyang mga pamangkin na gustong mang-agaw ng kumpanya. Nagulat si Ellie at agad umuwi. “Ma! Attorney Reyz! Hindi lang si Don Faustino ang kalaban natin. May iba pang tao sa likod niya—ang sarili niyang mga kamag-anak.”

Dumating ang araw ng mahalagang pagdinig. Punong-puno ang korte. Iniharap ni Ellie ang kanyang mga natuklasan sa harap ng hukom. “Your honor, may mga inconsistencies sa ebidensyang isinumite laban sa aking ina.” Pero bago siya matapos, sumingit ang kabilang abogado. “Objection! Ang batang ito ay walang sapat na karanasan. Junior counsel lang siya.” Pinagtawanan na naman siya ng mga miron. “Bata, maupo ka na lang!”

Pinatigil ng hukom ang gulo pero itinakda na pansamantalang mananatili sa kulungan si Mira habang patuloy ang trial. “Hindi! Hindi siya magnanakaw!” isinigaw ni Ellie, halos mabasag ang boses. Habang inilalabas si Mira, lumingon siya sa anak. “Anak, magpakatatag ka. Maniwala ka, lalabas ang katotohanan.”

Sa labas ng korte, naupo si Ellie sa baitang ng hagdan. Nakayuko siya. Narinig niya ang tawanan ng mga tao sa paligid. “Bata pa kasi, nagmamarunong.” Napapikit si Ellie. Sa kabila ng sakit, may apoy na nag-aalab sa kanyang dibdib. “Ma, hindi ako susuko. Babalik ako.” Nakita siya ni Don Faustino. Lumapit ito nang kaunti. “Ikaw ba ang batang abogado?” tanong nito nang may halong pangungutya at gulat. Tumayo si Ellie, pinunasan ang luha. “Opo. At kahit natalo kami ngayon, hindi ibig sabihin na titigil na ako.” Napangiti si Faustino—hindi uyam, kundi ngiti ng may naaalala sa nakaraan. “Matapang ka, at kamukha mo ang isang taong matagal ko nang kilala.”

Naguluhan si Ellie. Sino ang tinutukoy ni Don Faustino? Nang gabing iyon, habang naglilinis ng mga gamit ng ina, nakakita si Ellie ng isang maliit na kahon na nakatago sa ilalim ng mga legal notes. Sa loob nito ay isang lumang singsing na may nakaukit na letrang “F”, kasama ang ilang kupas na sulat at larawan. Nang dalhin niya ito sa presinto, napaiyak si Mira. “Ellie, anak, may lihim akong matagal nang itinatago. Ang taong nag-iwan ng singsing na ito ay ang iyong tunay na ama. Anak siya ni Don Faustino.”

Nanigas si Ellie. “Ano? Ibig sabihin, lolo ko si Don Faustino?” “Oo, anak. Ngunit pumanaw na siya bago ka pa isilang. Matagal nang galit sa akin si Don Faustino dahil sa isang pangyayari sa kumpanya noon.” Ngayon ay mas malinaw na ang lahat. Hindi lang ito tungkol sa pera; ito ay tungkol sa galit ng isang matandang nabulagan ng kasinungalingan.

Sa susunod na pagdinig, hinarap ni Ellie ang beteranong abogadong si Sandoval. Sa pamamagitan ng kanyang matalas na obserbasyon sa mga pirma at petsa, unti-unting napatunayan ni Ellie na peke ang mga dokumento. Isang gabi, isang babaeng nagngangalang Clara—dating sekretarya ni Don Faustino—ang lumapit kay Ellie at nagbigay ng mga tunay na dokumento. “Ito ang ebidensya na magpapalaya sa ina mo. Ang mga pamangkin ni Don Faustino ang may gawa ng lahat.”

Sa gitna ng panganib—kasama na ang pagtatangka sa buhay ni Ellie kung saan muntik na siyang masagasaan ng isang van—hindi siya natinag. Sa huling araw ng trial, iniharap ni Ellie ang CCTV footage at ang testimonya ni Clara. Nakita sa video ang mga pinsan ni Don Faustino na nagpaplano kung paano idi-diin si Mira upang masakop ang kumpanya.

“Walang sala ang aking ina!” deklarasyon ni Ellie. Napatunayan ang lahat. Ipinag-utos ng hukom ang pag-aresto sa mga pinsan ni Don Faustino at ang agarang pagpapalaya kay Mira. Nagpalakpakan ang lahat. Nilapitan ni Don Faustino ang mag-ina. “Ellie, Mira… humihingi ako ng tawad. Nabulagan ako ng galit. Ngayon ko lang nalaman na ikaw pala ang aking apo.” Tinanggap ni Mira ang paumanhin, pero binigyan ni Ellie ng babala ang matanda: “Lolo, sana ay magsilbi itong aral na ang katotohanan ay hindi kayang ibaon ng kapangyarihan.”

Makalipas ang ilang taon, bumukas muli ang pinto ng courtroom. Ngunit sa pagkakataong ito, hindi na bata si Ellie. Nakasuot na siya ng itim na toga—isang ganap na abogado. “Your honor, ang aking kliyente ay biktima ng maling sistema. Narito ako para marinig ang kanyang boses.” Nakaupo sa gilid si Mira, punong-puno ng pagmamalaki. Sa likod niya ay si Don Faustino, matanda na pero naroon para suportahan ang apo.

Si Ellie na dati ay minaliit at pinagtawanan, ngayon ay boses na ng mga naaapi. Dahil napatunayan niya na ang katarungan ay hindi lamang para sa iilan, kundi para sa lahat ng marunong lumaban para sa katotohanan.