HINDI NILA ALAM NA NANALO NG 50 MILYON ANG TATAY NA PINALAYAS! IKINAGULAT NG LAHAT ANG GINAWA NIYA!

 

Tahimik angagang iyon sa tahanan ni Shanis. Ang lavit ay kulay abo, tira may banta ng ulan at ang simoy ng hangin ay may halong alikabo mula sa ginagawang kalsada sa kanto. Sa isang maliit na silid sa likod ng bahay, natutulog pa si Lio Alvarez, 67 anyos, dating trabahador sa lumang riles ng tren na yon ay itinuturing na lamang na pabigat ng sariling pamilya.

Sa maliit niyang kwarto, ang kisame ay may bahagyang tagas kapag umuulan at ang kamay gawa sa lumang folding bed na binigyan lang ng manipis na foam. Sa tabi ng kanyang kama ay naroon ang isang nanilaw na notebook, puno ng sulat kamay, mga pangarap na isinanabbi, mga kwento ng buhay at mga numero ng loto na inuulit taon-taon.

Nagising si Liryo sa mahihinang yabag. Maya-maya narinig niya ang boses ni Shanis mula sa pusina. Pa, amoy kang luma na naman. Baka pwedeng labhan mo naman yang kumot mo. Nakakahiya sa mga bisita ko mamaya. Sigaw nito habang nilalagyan ng mantika ang kawali. Hindi na lang sumagot si Lyrio. Tahilik niyang tiniklop ang kumot at inilagay sa balde.

Nasanay na siya. Ilang taon na rin siyang nakitira sa likod ng bahay ng panganay niyang anak na si Shanice. At tila ba lumiliit ang kaniyang mundo sa bawat araw na lumilipas. Pagkatapos maghugas ng mukha, umupo siya sa lamesita sa tabi ng bintana. Binuksan niya ang notebook at sinimulang isulat. Enero 5. Maulap.

Kaarawan ng mahal kong si Esmy. Kung narito ka pa, siguro mas masaya ang agahan ko. Pareho pa rin ang numero na tinayaan ko. 0108 19 23 271. Pareho pa rin ang dasal. Naputol ang kanyang pagsusulat nang marinig niya ang yabag ni Kevin ang ikalawang anak. Nakatapis lang ito ng tuwalya. Hawak ang cellphone. Bye. May bisita ako mamaya.

Pwede bang huwag kang sumilit sa loob? Nakakahiya eh. An Kevin na may himig ng pag-aasar. Tumango lang si Liryo. Hindi niya alam kung nasasaktan pa ba siya o tuluyan ng naubos ang emosyon. Bandang 10 ng umaga, dumaan siya sa tindahan ni Aling Simang para bumili ng pandisal. Nandoon rin ang kanyang matagal ng kaibigan si Mang Tex, dating driver ng jeep na ngayo’y halos katandaan na niya.

Olio, bati ni Mang Tex. Kumusta tol? Ayan na naman ang notebook mo oh. Wala pa ring tigil sa pag-iipon ng pangarap. Ngumiti si Liryo. Eh wala namang masama mangarap kahit tumanda ‘ ba? Kahit ako na lang ang naniniwala. Tumawa si Mang Tex. Abay baka ikaw pa ang unang yumaman sa atin. Kung ako sayo itaya mo na yang numero ni Esmy.

Baka sakaling siya pa ang gabay mo sa langit. Nagbiro rin si Aling si Mang. Eh yung numero mo Liryo matagal ng na nanalo. Baka kailangan mo na ng bago. Numitilang si Liryo at inilabas ang lumang ticket ng loto mula sa bulsa ng kanyang polo. Baka hindi lang oras pero darating din ang araw. Pagkatapos ng maikling kwentuhan, bumalik si Z Sirios sa bahay.

Naabutan niyang nakatambay sa harap si Rodney. Ang bunso. May hawak na bote ng beer kahit umaga pa lang. Tay, pakiabot nga ng yosi ko sa may bintana. Utos nito. Walang reklamo. Inabot ni Liryo ang kaha. Napansin niyang malamig ang tingin sa kanya ng anak. Noon pa man. Ramdam na niya na si Rodney ang pinakakritikal sa kanyang presensya sa bahay.

Mukhang wala ka na talagang silbi dito. Annie Rodney man nakatingin sa kanya. Me pamangkin ko takot sao akala nila multo ka na. Napatingin si Liryo sa langit. Tahimik pa rin. Tini na lang niyang hindi bumuga ng buntong hininga. Sa halip, muling tinungo ang kanyang kwarto at nagbukas ng radyo.

 

Marahang tumugtog ang lumang kanta ni Fred Panopio. Mga ala-ala ng kabataan ng simpleng pamumuhay ng isang pamilyang hindi pa nagkakawa. Sa mga oras na tahimik at walang nakakakita, bumubulong siya sa hangin. Esmi, kung naririnig mo ako, sana kahit isa lang sa mga anak natin maalala pa rin ako. Bilang pabigat, bilang abala, kundi bilang tatay nila.

At sa sulok ng kanyang lumang notebook, isinulat niya ang panibagong pangarap. Bago ako mamatay, gusto kong maramdaman muli kung paano maging ama na may halaga. Sa hapon ding iyon, muling nagtumo si Lyo sa loto outlet sa kanto. Isang ticket peso-peso lang. Ngunit para sa kanya, iyon ang tanging tulay ng pag-asa. Same numbers, manong.

Anong ng teller? Oo, yung kay Esm palagi. Sagot niya. Habang hawak ang pikit at naglalakad pauwi, inusal niya sa sarili, “Baka ito na nga.” Mainit ang sabaw na sinandok ni Shanice para kay Kevin nang biglang matapunan ng kaunti ang puting polo nito. Napataas agad ang kilay ng lalaki at isang iglap lang ay napalakas ang sigaw niya sa ama.

“Tay naman, ang kulit mo eh. Wala kang CB dito tapos pabigat ka pa sa lamesa. Galit na wika ni Kevin habang pinupunasan ang damit gamit ang tissue. Ni hindi ka man lang marunong mag-ingat. Napatigil si Lyo. Halos siya makatingin sa anak. Gusto niyang magsalita. Gusto niyang humingi ng tawad. Pero tila naubos na ang boses niya sa mga taon ng pananahimik.

Aba, kung ganyan ka na naman. Paalisin na lang kaya natin siya. Singit ni Rodney na noon ay padabog na ininom ang baso ng tubig. Napatingin si Shan sa dalawang kapatid. Saglit siyang tumigil sa pagbukusot ng apron saka muling nagsalita. Matagal ko na ngaang sinasabi ‘ ba. Ang hirap kaya ng may matanda sa bahay lalo’t hindi marunong makisama. Pabigat.

Pagkatapos ng hapunan, nag-usap ang magkakapatid sa sala. May mga papel sa lamesa, flyer mula sa isang golden sunrise home for the aged sa Pampanga. Sila sila na lang ang nagdesisyon. Wala ni isa ang nagtanong kung ano ang nararamdaman ni Liryo. Wala namang pensyon yangang si Papa. Wala ring tinutulong.

Sa totoo lang, nakakahiya na sa mga kapitbahay. Lagi na lang nakababad sa bintana parang maulto, dagdag pa ni Rodney. Walang ibang makakaalam nito. Tayong tatlo lang. Bukas ihahatid natin siya sa terminal. Ako na ang magpapasama sa isang caretaker, Annie Kevin. Habang pinirmahan ang dokumento para sa pagtanggap niyang pasilidad. Kinabukasan, walang nakasindi ng ilaw sa silid ni Liryo nang mag-umaga.

Tahimik siyang nag-empake, isang lumang bag, notebook at ilan sa mga larawan ng kanyang yumaong asawa at ang mga anak nung maliliit pa sila. Sa sala, wala ring nagpakita sa kanya. Si Shanise ay abala sa pag-aayos ng buhok sa harap ng salamin. Si Kevin ay nakatungo sa cellphone at si Rodney ay natutulog pa.

Ni isa sa kanila, walang lumapit upang sabihing mag-ingat ka. Tay, bilisan mo na. May trabaho pa kami. Sabi ng caretaker na kasamang dumating. Tahimik lang si Lyrio. Inilagay niya sa bulsa ang isang lukot na papel. na akala ng marami ay resibo ng tindahan. Pero iyon ay ang ticket ng loto na tinayaan niya isang araw bago siya mapalayas.

Bago siya lumabas ng bahay, sandali siyang tumigil sa may pintuan at tumingin sa loob. Tay, ano pang hinihintay mo? Singhal ng driver ng tricycle na susundo sa terminal. Sa terminal walang yakapan, walang sulyap ng paglalambing. Inilagak si Lyo sa upuang kahoy. Iniabot sa kanya ang bag at pagkatapos ay umalis na ang sasakyan.

Naiwan siyang nakatingin sa mga taong dumadaan parang alon na niya masabayan. Sa sumunod na araw, nakarating siya sa Pampanga sa isang yumang borking house walapit sa pasilidad. Hindi agad siya tinanggap ng golden sunrise dahil kulang ang dokumento at down daw ang system. Kaya’t pansamantala muna siyang inirekomenda ng LGU sa boarding house ni Aling Rema, isang biudang nag-aalaga ng matatanda kapalit ng maliit na bayad.

Ginoo, dito muna kayo. Walang aircon ha. Hindi rin masyadong pahimik kasi may mga alagang aso. Aniing Rema. Mumitilan si Liryo. Ayos lang po. Tahimik naman ang puso ko. Sa unang linggo niya roon naging tahimik ang lahat. May mga kasamang matatanda sa bahay. Si Maning, si Tatay Tooy at si Aling Doring na pawang may sariling kwento ng pagkalimot at pag-iisa.

Ngunit agad napansin ang mga ito si Liryo. Palagi itong tulala sa hapon. Nakaupo sa isang plastic chair sa likod na bahay. Hawak-hawak ang notebook. Aba, ayan na naman si Mr. Kimy Nonawa. Tukso ni Tatay Pipoy. Akala mo kung sinong sumulat ng nobela? Baka naman may girlfriend yan eh. Tahimik eh. Sabat ni Aling Dorin sabay tawa. Ngunit si Liryo tahimik pa rin.

Ang notebook niya ay puno ng mga sulat para kay Esme. Mga tanong na hindi na masasagot. Mga kwento na na maririnig ng kanyang asawa. Minsang gabi ang nakaupo siya sa ilalim ng ilaw ng veranda. Binuklat niyang muli ang kanyang notebook at isiningit sa gitna ang loto ticket. Esm, kung ito na nga ang sagot sa dasal natin, sana kahit sa huli maramdaman kong may halaga pa rin ako sa mundong to.

” Mahina niyang usal at sa ilalim ng dilaw na ilaw ng bumbilya habong pinagtatawanan ng ibang matatanda, tanging si Liryo lang ang may hawak ng ticket na magpapabago ng lahat. Isang lihim na hindi nila kailan man malalaman hangga’t hindi ito napapanahon. Maulan ang gabing iyon sa boarding house ni Aling Rema. Ang mga patak ng ulan ay sunod-sunod na bumamagsak sa yero.

Tila musika sa katahimikan ng gabi. Sa loob ng sala, nanonood ng balita si Aling Rema sa kanilang lumang TV. Nakatupi ang mga tuwalya sa gilid ng sopa habang si Lyo ay nakaupo sa bangkong kahoy. May hawak na tinigang na tasa ng salabat. Breaking news po mga kababayan. Isang maswerteng mananaya ng 655 Grand Lotto ang tumama sa jackpot na PHP milyong.

Ang winning combination 018 19 23 271. Napamura si Mano Meiding. Abay 50 milyon. Bili tayo bukas. Ngunit si Liryo napako sa pagkakaupo. Tila huminto ang oras sa paligid niya. Bumitaw ang tasa ng salabat sa kanyang kamay at tumilapon sa sahig. Napalingon si Aling Rema habang si Aling Doring ay napatayo sa gulat.

Liro, ayos ka lang ba? Tanong ni Aling Rema. Hindi sumagot si Lirio. Dahan-dahan niyang inilabas mula sa bulsa ng kanyang lumang pantalon ang isang lukot na papel, ang Loto ticket. Isaisang tiningnan ang mga numerong nabanggit sa TV at paulit-ulit niya itong ikinumpara sa mga numerong nakasulat sa ticket niya. Isa, wal siyam 23 apa. Bulong niya. Tumulo ang luha ni Liro.

Napayuko siya habang mahigpit na niyakap ang papel. Tila ba hawak niya ang huling ala-ala ng kanyang yumaong si Esmy. Esmi, nanalo tayo. Garalgal niyang sabi. Lolo Lyrio, ayos ka lang ba? Usisa ni Tatay Ty lumapit na rin. Ano yung hawak mo? Agad niyang itago ang ticket sa loob ng notebook. Mumiti si Liryo.

Pilit ngunit may kakaibang liwanag sa mukha. Wala to pipoy. Naalala ko lang si Esmie. Kinabukasan, hindi na napansin ng marami ang tahimik na pag-alis ni Lirio. Maaga siyang umalis, dala ang kanyang lumang bag, notebook at isang plastic envelope kung saan nakalagay ang ticket. Sumakay siya ng bus patong Maynila. buong biyahe.

Mahigpit niyang yakap ang bag habang paulit-ulit na binubulong ang mga numero. Hindi siya makapaniwala ngunit hindi rin siya natatakot. Parang sa wakas may boses na nagsabing oras mo na. Pagdating sa Quezon City, diretso siya sa Lotto main office. Nakapila siya kasama ng iba ngunit hindi siya pinansin ng mga tao.

Isang matandang mukhang pagod suot ang yumang polo na may tagpi sa balikat. Sir, pakipila na lang po ng maayos. Utos ng guard. Tahimik siyang sumunod. Ngunit nang siya’y nasa harap na ng counter at inilabas ang ticket na pahinto ang babaeng teller. Kinuha ito. Tiningnan sa makina at biglang nanigas. Sir, sandali lang po ha.

Agad tumawag ito sa loob ng opisina. Ilang minuto pa, lumabas ang isang supervisor at tinanong siya, “Ayo po ba si Ginoong Lyo Alvarez?” “Opo,” sagot ni Lyrio. “Sumunod po kayo sa opisina. Kailangan po nating ayusin ang ilang dokumento para sa pag-claim ng inyong premyo. Sa loob ng opisina, hindi pa rin makapaniwala ang ilang empleyado.

Ang matandang halos mukhang palaboy sa tingin nila, siya pala ang nanalo ng Php50 million. Paglabas niya sa opisinang lotto, hindi siya dumiretso sa mamahaling hotel. Sa halip, naglakad siya paakyat sa isang maliit na law office sa Sampalo. Ang opisina ni Attorney Belinda Morgia, anak ng dati niyang katrabaho sa reles.

Lolo Lyrio, salubong ni Attorney Belinda, isang 33 anyos na abogada, matalino at may respeto sa matatanda. Belinda, ikaw na lang ang maaasahan ko. Gusto kong ayusin ang mga papeles. Ayokong mapunta sa mga anak ko ang pera. Hindi ko sila kinamumuhian pero ayoko ring balikan nila ako dahil lang sa halagang to. Napansin ni ate Belinda ang lungkot sa mga mata ni Liryo.

Wala po kayong dapat ipaliwanag. Tayo na po sa loob. Doon ay inayos nila ang lahat. Sa loob ng tatlong araw, naipasa na ang pondo sa ilalim ng isang rehistradong non-profit foundation na tinawag ni Lyo na Esme’s Garden Foundation. Ayon sa kanya, ang layunin nito ay tumulong sa mga ulilang bata at matatandang pinabayaan ng pamilya. Hindi ko kailangan ng mansyon.

Hindi ko kailangan ng kotse. Ang gusto ko lang mapunta ito sa mga taong hindi pa sinasaktan. Sabi ni Liroyo habang pinirmahan ang huling dokumento. Pagkatapos ng lahat, nagpaalam siya kay ate Belinda at tumulak patungong Bataan. Sa tabing dagat ng Murong, umupa siya ng simplong bahay. May isang kwarto, bintanang kahoy at duyan sa ilalim ng punong niyog.

Araw-araw gumigising siya ng 5:00. Magtitimpla ng kape, maglalakad sa baybayin at uupo sa duyan habang hawak ang notebook. Esmi, natupad ko rin. Hindi man para sa atin pero para sa iba. Salamat sa mga numero mo. At sa katahimikan ng umaga habang sumasayaw ang mga alon sa dalampasigan, si Lyo ay muling naging bahag ng mundong minsan siyang kinalimutan.

Ngunit ngayon pinili niyang yakapin muli hindi bilang milyonaryo kundi bilang matandang muling nabigyan ng saysay ang kanyang mga huling taon. Lumipas ang tatlong buwan mula ng tuluyang tumira si Lyo sa kanyang maliit na bahay sa Bataan. Sa mga araw na iyon, tahimik ang buhay, payapa, walang sigawan, walang reklamo, walang iniwang bukas na ilaw sa gabi para may umuwi.

Ang tanging tunog lang sa gabi ay hampas ng alon sa buhangin at minsan ay kaluskos ng mga batang tinutulungan ng Esm’s Garden Foundation. na linggid sa kaalaman ng marami ay pagmamay-ari ni Lyo mismo. Samantala, sa Maynila, bumaliktad ang ihip ng hanin. Si Kevin na dati may maayos na posisyon sa isang call center ay biglang natanggal sa trabaho matapos ang sunod-sunod na pagliban dahil sa stress at bisyo.

Hindi niya inasahan ang email na iyon na nagsasabing termination effective immediately. Napasigaw siya sa loob ng kwarto at pinagbalingan ang dingding. Walang savings, walang plano. Put, anong klaseng buhay to? Sigaw niya habang pinagbabasag ang bote ng beer. Si Shanice, na dating may maliit na flower shop sa Pasig ay nalugi ng hindi na makabayad sa renta.

Sa sobrang panggigipit, napilitan siyang magsangla ng alahas at ibenta ang lumang laptop ng anak niya. Hindi niya na rin kayang tustusan ang tuition nito. Sa araw ng pagputol ng kuryente, saka siya napaupo sa hagdan, tulalang nakatitig sa resibo. “Hindi pwedeng ganito. Wala na tayong mapagkukunan.” bulong niya habang pinipigil ang pag-iyak.

Si Rodney ang mga riya niya na siyang daking may pinakamaraming yabang sa magkakapatid ay nakabangga ng isang motorsiklo habang lasing. Ang masaklap ang nasagasaan ay menor de edad at kasalukuyang nasa ICU. Sa presinto, nagmamakaawa siyang patawarin ngunit matigas ang mga magulang ng biktima. Kung wala kang maibibigay na pantubos, hihintayin mo ang warrant.

Mariing sabi ng imbestigador. Nang makalabas si Rodney pansamantala matapos magpiyansa gamit ang huling natirang ipon, agad siyang nagtungo kina Shanice at Kevin. Sa loob ng bahay, tila isang meeting ulit ng tatlong dating walang inaalala sa mundo. Naalala niyo ba si Papa? bungad ni Kevin. Napatingin si Shan sa kanya. Tahimik.

Si Rodney naman ay hindi napigilan ang mapang-asing na ngiti. Ano ngayon? Wala rin naman siyang sirbi noon. Kung may pensyon man siya, baka sapat na ‘yon para sa atin kahit papaano. Baka sakaling baka sakaling may naipon siya. Matanda na yon. Baka may pensyon sa SSS o kung ano,” dagdag ni Shanice. Nagkatinginan silang tatlo.

Walang nagsabi munit pareho sila ng iniisip hanapin si Liryo. Agad silang nagtungo sa boarding house sa Pampanga. Kumakatok pa lang sila may kaba na sa dibdib na bawat isa. “Excuse me po! Si Mang Lyo po.” tanong ni Shanice nang bumukas ang pinto. Si Aling Rema-ari ay agad silang tiningnan mula ulo hanggang paa.

Ay wala na rito si Lirioyo. Matagal ng umalis. Mga tatlong buwan na siguro. Alam niyo po ba kung saan siya nagpunta? Singit ni Kevin. Hindi rin eh. Bigla na lang umalis. Wala man lang sinabi kung saan titira. Pero mabait yun. Tahimik lang. Parang palaging may iniisip. May naiwan po ba siyang gamit o number? Tanong ni Rodney. Wala. Luma na ang cellphone niya.

Palaging palpak. Wala nga kaming contact sa kanya. Natahimik ang tatlo. Napatingin si Shan sa mga kapatid. Ang kasinungalingan ng katahimikan ay unti-unting dumudurog sa kanilang dibdib. Baka patay na si papa. Bulong ni Kevin habang lumalakad palabas ng compound. Baka nga ang tagal na naming naririnig man lang nagpaparamdam.

Sabi ni Shanis. Kinagabihan sa mesa ng sala ni Kevin habang hawak ang cellphone nag-type siya sa Facebook ng isang caption. Nawawalang tatay si Lirio Alvarez. Matagal ng hindi ma-contact. huling nakita sa Pampanga. Kung may makakaalam ng kinaroroonan, paki-PM kami. Mahal na mahal po siya ng pamilya. Ilang minuto lang nagsimulang umulan ng mga likes at comments.

May iba’t ibang reaksyon. Hayaan mo baka may nakakita. Ang bait ni Mang Lyo sa tindahan dati. Sana makita agad si tatay mo. Ngunit sa isang dako ng Luzon, sa isang programa ng lokal na TV station na tumalakay sa mga ulirang matatanda, isa sa mga panauhin ang tahimik na nakaupo. Nakaputing polo, maayos ang buhok at may maamong mukha.

Ang kanyang pangalan sa placard, G. Elias Montano, founder Smis Garden Foundation. Sa dulo ng programa, tinanong ng reporter Sir Elias o Ginoong Montano, “Ano po ang mensahe niyo para sa mga pamilyang madalas kalimutan ang kanilang matatandang magulang?” Huminto muna si Liryo. Tuming sa camera at sa boses na hindi galit ngunit may kurot sa puso.

Sinabi niya, “Wala namang nawala kung hindi ka naman hinanap dati.” Tumahimik ang studio. isang linya lang pero sapat na para lamigin ang dibdib ng sinumang may kasalanan ng padilimot. Mabilis ang naging pag-usad ng panahon sa bagong mundo ni Lyo sa Bataan. Sa tulong ni ate Belinda, hindi lang siya basta nanahimik. Unti-unti siyang naging instrumento ng pagbabago sa mga komunidad na matagal ng milimot ng lipunan.

ang kanyang bagong pangalan sa mga dokumento at public records, Elias Montano, mula sa apelyido ng kanyang yumaong ina at pangalan ng kanyang lolo, hindi ito pagtatago sa layuning magtago kundi sa layuning makapagsimula ng walang bahid ng nakaraan. Sigurado po ba kayo na gusto niyong gamitin yan bilang official identity sa foundation?” tanong ni Belinda habang sabay nilang pinirmahan ang mga papeles.

“Wala akong anak na nagpakilalang ako’y ama nila kaya wala rin akong apelyidong kailangang panindigan.” Sagot ni Liryo banayad ngunit buo ang tinig. Sa mga sumunod na buwan, binuksan ni Lyo ang Isla de Aurora Foundation. Isang maliit ngunit makabuluhang proyekto para sa mga batang ulila at mga nawalan ng tirahan matapos ang sunod-sunod na bagyo sa Zambales at Tarlac.

Sa tulong ni Belinda at ilang volunteer, nakabili sila ng mga bakanteng lupa sa gitna ng baryo ng Manganva Vaca at doon itinayo ang mga silid aralan, isang community center at munting palaruan. “Lolo Elias, pwede po ba akong kumuhit dito sa notebook niyo?” tanong ng isang batang babae na si Aya, pitong taong gulang nawalan ng mga magulang sa maha.

Mumiti si Liryo at iniabot ang luma niyang notebook. Oo. Ang parehong notebook na dala niya noon pa. Ngayon ay may bagong pahina para sa mga batang nangangarap. Sige anak, gamitin mo. Basta ang isusulat mo diyan ay yung hindi mo pa nakathamit pero gusto mong marating. Ganun ako dati. Wika niya. Anong isunulat niyo po dati? Lolo Elias? Tumawa si Lio pero malungkot ang mata.

Isinulat ko na gusto ko sanang maramdaman uli ang respeto bilang isang ama. Hingi na siya muling pumalik sa Maynila o kahit man lang tumingin pabalik sa bawat pagtulong na ginawa niya sa bawat magsasakang pinahiram niya ng lupang sinaka at bawat batang nabigyan ng libreng edukasyon, unti-unti niyang nararamdaman na ang kakulangan sa kanyang pagkatao ay hindi dapat punan ng paghiriganti kundi ng pagmumulat.

Isang araw sa Maynila habang nakasandal si Shan sa sofa, pagod at tulala, binuksan niya ang YouTube sa cellphone para lang aliwin ang sarili. Sa isang recommended video, nakita niya ang thumbnail ng isang matandang lalaki sa gitna ng mga batang masaya. May caption itong kilalang milyonaryo. Hindi ipinagmamalaki ang yaman.

Tinutulungan ang mga lubos na nangangailangan. pinindot niya yon at ang screen ay nagpakita ng isang simpleng entablado sa gitna ng plaza. Sa gitna may nakatayong matandang naka-white linen polo, piti ang buhok at may hawak na lumat na nilaw na notebook. Ang tunay na kayamanan ay hindi nasusukat sa bilang ng ari-arian kundi sa dami ng pusong natulungan.

Anin ng matanda sa mikropono. Napakunot ang noon ni Sianis. Parang pamilyar to. Napalingon si Kevin mula sa kabila ng kwarto. Ano yan? Video ng isang milyonaryong matanda raw. Teka, teka lang. Itinapat niya sa mukha ni Kevin ang cellphone. Nang tumambad kay Kevin ang mukha ng matanda sa video, nan laki ang kanyang mga mata.

Pero hindi iyon ang unang bagay na tumimo sa kanya kundi ang hawak ng matanda, ang luma, gasgas at kupas na notebook. Hindi niya mapigilang mapasigaw. Si papa yan. Napapitlag si Shanice. Ha? Yang notebook na yan Shanis. Yan yung notebook na hawak ni papa noon pa. Hindi mo ba natatandaan? Laging nasa mesa niya yan.

Yung sinulatan niya palagi bago matulog. Bumilis ang tibok ng puso ni Shanice. Napalunok siya. Pero imposible. Papaano siya naging milyonaryo? Wala naman siyang wala siyang kahit ano. Tahimik na bumukas ang pinto. Pumasok si Rodney. May dalang lata ng sardinas. Anong kaguluhan ‘to? Si Papa. An Kevin sabay turo sa screen. Si Papa.

Siya yung tinutulungan yung mga bata. Siya yung tinatawag nilang Elias Montano. Lumapit si Rodney. Pinanood ang video makapagsalita. Bakit? Bakit hindi niya tayo hinanap? Tanong ni Shanis. Mahina ang boses. Siguro kasi hindi rin natin siya hinanap noong panahon niya. Sagot ni Kevin halos bulong. Tayo ‘yung naunav lumimot. Napayuko silang tatlo.

Isang katahimikan ang bumalot sa kanila hindi dahil sa hiya sa kung ano meron ang Ama nila ngayon kundi sa napakabigat na pagkakatanto. Kung anong uri ng tao ang pinili nilang itaboy. Hindi pera ang nawala sa kanila. Hindi yaman kundi pagkakataon. Pagkakataong makilala si Lyo bilang higit pa sa matandang tahimik at mabagal.

Pagkakataong masaksihan ang pagbabagong kaya palang likhain ng puso ng isang ama na sinaktan pero hindi sumuko sa kabutihan. Makalipas ang tatlong araw mula ng mapanood ang viral video ni Elias Montano, hindi na mapakali ang magkakapatid. Sa bawat gabi, hindi nila maiwasang pag-usapan ang posibilidad na ang taong kanilang itinaboy ay siya ngayong pinupuri, niyayakat ng masa at tinuturing na bayani ng mga mahihirap.

“Paano kung si papa talaga yun?” tanong ni Shanice habang nasa likod ng counter ng maliit na karinderyang pansamantalang pinagkakakitaan niya. Paano kung dahil hindi na natin siya maabot? Hindi pahuli,” sagot ni Kevin. May binanggit sa caption ng video na magge-guest daw siya sa event ng foundation sa Nueva Ecija.

Anniversary yata ng scholarship program nila. “Tara!” putol ni Rodney na noon ay tahimik lang habang nagkakape. “Tara, puntahan natin. Kung si papa nga ‘yon, oras na siguro para humingi tayo ng tawad.” Hindi na sila nag-aksaya ng panahon. Nang gabi ring yon, pinlano na nila ang biyahe. Nag-book ng van si Rodney gamit ang huling natirang credit line niya.

Tumakbo pa si Shan sa palengke para bumili ng bagong damit. Isang blouse na desente pero hindi mahalay. Si Kevin naman dinala ang lumang litrato nila kasama si Lyrio. Noong wala pa silang alitan. Dumating ang araw ng event. Mainit at maaraw sa gimnasium ng isang pampublikong eskwelahan sa Nueva Ecija kung saan idinaraos ang anibersaryo ng Isla de Aurora Foundation.

Nagtipon ang halos dal tao, mga estudyante, guro, magsasaka, volunteer at ilang lokal na opisyal. Lahat ay nag-aabang sa pagdating ng espesyal na panauhin. Dumating si Liryo, tahimik pa rin, suot ang simpleng light blue polo at dark gray slacks. May suot siyang salamin at bitbit pa rin ang kanyang lumang notebook na pinapalamutian na ngayon ng mga pirma at sulat mula sa mga batang natulungan ng foundation.

Mga kaibigan, bungad ng host sa entablado. Narito po ngayon ang haligi ng ating samahan. Ang taong hindi lang tumulong kundi nagmulat sa atin kung gaano kahalaga ang malasakit. Si Ginoong Elias Montano, nagpalapakan ang buong crowd. Tumayo si Liryo sa gitna ng entablado may hawak na mikropono. Tahimik ang kanyang titig tila umaabot hanggang pinakalikod ng silid.

Ngunit bago pa siya makapagsalita, may biglang gumalaw mula sa audience. Tumayo si Rodmy. Iniwan ang kanyang upuan at nagsimulang maglakad papunta sa stage. Papa, sigaw niya. Napatigil sa paglalakad si Lyrio. Umangat ang kanyang kilay. Bahagyang napasinghap ang audience. Papa, si Rodney to. Ako ‘to, anak mo.” Sigaw ni Rodney habang patakbo siyang umakyat sa entablado.

Ngunit bago pa siya makalapit, hinarang na siya ng dalawang bodyguard ng foundation. Mahigpit ang hawak ng mga ito sa kanyang braso. “Sandali lang, ako ang anak niya!” gi ni Rodney. Nagkagulo sa crowd. Napatingin ang lahat sa harapan habang tila natigilan si Lyrio. Mula naman sa gitna ng audience, napatayo na rin si Kevin. Tay, sigaw niya. Tay, si Kevin to.

Si Shanis nandun sa likod. Tatay namin siya. Tatay namin si Lio Alvarez. Umiyak si Kevin habang hawak ang lumang litrato. Itinaas ito para makita ni Lyrio. Tay, patawad po. Alam naming hindi sapat ang lahat ng salita pero sana kahit isang sulyap, kahit isang yakap. Tahimik si Lyrio. Humakbang siya papalatit. Ang buong crowd ay nanahimik.

Parang eksena sa pelikula. Lahat ay naghihintay kung ano ang isasagot ng matanda. Tumapat siya kay Rodney na halos hindi na makatingin ng diretso sa hiya at kay Kevin natuluyan ng lumuhod sa harap ng entablado. “Mahal ko kayo bilang mga anak,” wika ni Liryo. Dahan-dahan at buo ang tinig. Pero tanong ko, totoo bang ako nga ang tatay niyo? O dahil milyonaryo ako ngayon, kaya niyo lang ako naalala.

Hindi agad nakasagot ang tatlo. Si Shanes na kanina pa pala nakaupo sa likod napaluha na lang ng marinig ang tanong. Sa loob na ilang segundo, para silang mga batang muli. Hinubaran ng kayabangan, hinubaran ng galit at binayot ng kahihiyan. Tay, hindi namin alam. Hindi naming alam ang sagot.

Pero totoo pong pinagsisihan na namin. Lahat po ng ginawa namin araw-araw naming pinagsisisihan. Kahit hindi niyo kami patawarin, ayos lang. Gusto lang po naming marinig na buhay pa kayo. Sambit ni Kevin habang nakaluhod. Iningnan sila ni Liryo. Sandaling katahimikan. Maraming nanonood ang umiiyak na. Ang mga estudyante ay hum lumakad siya pababa ng entablado.

Dumaan sa gilid ng mga anak na ngayon ay hindi makapagsalita. Salamat sa pagpunta niyo. Huling wika ni Lyo habang naglalakad papalayo at sa likod ng kanyang katawan na palayo, naiwan ang mga anak na nakatayo sa harap ng entablado. Walang palakpak, walang yakap. Walang yakap ng Ama kundi isang tanong na hindi siguro kailan man nila masasagot.

Hindi kung sino si Liryo kundi kung bakit huli na ang lahat. Habang abala ang buong pamilya sa pagkalat ng balita tungkol sa misteryosong matandang milyonaryo. May isang batang tahimik lang sa sulok ng mundo nila. Si Fritz law taong gulang, anak ni Rodney. Mapagmasid, mas tahimik kaysa sa mga pinsan at palaging may dalang kwaderno.

Wala sa kanya ang yabang ng ama o ang kabilisan ng dila ng mga tiyuhin at tiyahin. Likas ang pagiging mahim ni Fritz. Pero sa likod ng kanyang mga mata may lalim na hindi kayang lukutin ng murang edad. Lingid sa kaalaman ng lahat. Matagal nang may lihim na ugnayan sina Fritz at Liryo. Isang araw ng Disyembre, sa ilalim ng ilaw ng parol sa labas ng bahay nila sa Tondo, sumulat si Fritz sa isang sulat na hindi niya alam kung saan ipapadala.

Isang liham na puno ng pagtanong at pagnanais na makilala ang lolo niyang tila itinakwil ng lahat. Dear Long L ko po alam kung nasaan kayo pero madalas po akong magtanong kung okay lang po ba kayo sabi ni Papang wala na po kayong silbi pero sa totoo lang po kahit ko pa kayo masyadong nakilala pakiramdam ko po kayo ang dapat kong kausapin sa tuwing nalulungkot ako.

Sa tulong ng isang matandang kartero sa kapitbahay. Pinadalang niya ito sa address na nakalagay sa lumang sobre na minsang nakita niya sa drawer ng Ama. Ang huling address ni Lio sa boarding house sa Pampanga. Akala niya walang sasagot pero makalipas ang halos isang buwan. May dumating na sulat na ang return name ay Lolong L. Mahal kong Freits.

Hindi ko alam kung bakit mo ako sinulatan pero salamat. Sa buong buhay ko, ikaw lang ang nagtangkang makipag-usap sa akin nang walang hiningi. Papayag po kayong magkaset. Gusto kong makilala ka. Doon nagsimula ang lahat. Sa mga sumunod na linggo, tuwing Sabado, palihim na nagpaalam si Fritz sa amang si Rodney na sasama sa project group nila.

Ngunit ang totoo, sumasakay siya ng jeep patungong terminal at mula roon ay pumupunta sa Bataan kung saan hinahatid siya ng caretaker ni Lyo sa bahay nito sa taming dagat. Lolo, bati ni Fritz sa bawat pagdating, laging may hawak na tinapay at simpleng tsokolate na binili mula sa ipon niya sa school baon. Gumiti si Lyo sa tuwing darating ang bata. Sa kanya.

Walang galit, walang tanong, tanging pag-usisa at respeto. Ano na ang aralin natin ngayon, lolo? Tanong ni Fritz isang hapon habang nakaupo sila sa ilalim ng Pulong Niyog. Budgeting! Sagot ni Lyo habang binubuksan ang notebook. Gaano kalaki ang baon mo kada araw? 20 po sagot ng bata. Kung ilalaan mo ang piling peso sa ipon, piling peso sa emergency at Php10 sa pagkain, magkano ang maiipon mo sa isang linggo kung may limang araw kang pasok? Php20 po. Mabilis na sagot ni Fritz.

Magalin tugon ni Liro. Na yun. Paano kung inilibre ka ng kaklase mo ng isang araw? Mas malaki ang matitipid ko. Hindi lang yun daddad ni Liryo. Ang matutunan mong hindi magwaldas sa oras na may sobra. Yun ang susi ng tunay na yaman. Hindi lang sa pera nagturo si Lyrio. Tinuruan niya rin si Fritz kung paano maging mapagpakumbaba.

Pinakilala niya sa mga batang tinutulungan ng foundation. Isinama niya ito sa mga pamimigay ng relief goods. Doon nakita ni Fritz ang mundong hindi kailan man ipinakita ng kanyang sariling ama. Isang mundong may puso at may malasakit. “Bakit ka bumabalik sa kanila lolo?” Minsan tanong ni Fritz habang sila’y namamahinga sa duyan.

“Hindi pa panahon.” Sagot ni Liryo. Baka kapag wala na akong hininga, saka nila maalala kung gaano ako kahalaga. Tahimik lang si Fritz noon. Ngunit sa murang puso niya alam niyang mali. Alam niyang may puwang pa para sa pagbabago. Pero ayaw niyang pilitin ang takbo ng panahon. Kaya’t nang tanungin siya ni Rodney kinagabihan kung saan siya galing, sagot lang niya ay, “Sa library po kami nag-Goup work.

” Hindi siya nagsinungaling. Nag-aral nga sila ng mas mahahalagang bagay kaysa sa libro. Sa murang edad, unti-unti ng humuhubog si Fritz sa landas na ibang-iba sa kanyang pamilya. Habang ang kanyang ama ay abala pa rin sa pag-iisip kung paano hahabulin ang perang nawala, si Fritz ay natutong pahalagahan ang halaga ng katahimikan, respeto at pag-unawa.

At sa bawat pahina ng bagong notebook na bigay sa kanya ni Lyrio, isinusulat niya ang mga natutunan sa kanyang real life subject. Lesson from lolo. Hindi masamang magkamali sa buhay basta marunong kang lumingon kahit walang sumalubong sa’yo. Wala pang nakakaalam ng ugnayan nilang maglolo. At tulad ng pangako ni Frit Stayo, hindi niya ito ibubunyag hangga’t hindi pa handa ang kanyang lolo na muying humarap sa mga anak na minsang bumigo sa kanya.

Fritz, halik rito. Sigaw nian mula sa sala. Napaangat ng ulo si Fritz mula sa kanyang notebook. Nasa kusina siya noon. Tahimik na nagsusulat ng bagong lesson mula sa nakaraang Sabado sa Bataan. Ramdam yang may kakaiba sa tono ng boses ng tiyahin. Paglabas niya, nakita niyang hawak ni Shanise ang isang sobre punit na sa gilid.

Halatang hindi para sa kanya. Ngunit alam na alam ni Fritz kung ano iyon. Ano ‘to ha? Bakit may sulat sao si si Lolong L? Sigaw ni Shanis nanginginig sa galit. Tita, hindi ko po sinasadya. Matagal na po kaming nagkakausap ni lolo. Mahinang sagot ni Fritz. Naninginig ang kamay. Hindi mo sinasadya? Palihi mong kinakausap ang tatay naming itinakwil na nga kami.

Bakit? Anong karapatan mong makipag-ugnayan sa kanya? Singit ni Rodney na kararating lang galing sa labas. Dahil po siya lang po ang taong nakikinig sa akin ng buong-buo. Halos bulom na ang boses ni Fritz. Hindi ko po sinasadya. Hindi ko po alam kung paano sasabihin sa inyo. Hayop. Ninoloko mo pa kami,” singhal ni Shanice.

Nagkugutshan kayo habang kami nagmamakaawa sa kanya sa entablado?” “Tama na!” singit ni Kevin na naroroon pala sa gilid ng sala. “Huwag mo siyang sigawan, Shanis, bata yan. At kung totoo man na siya ang kinakausap ni Papa, baka naman baka naman dapat tayong makinig.” Hindi na nakapagsalita si Shanis. Ngunit kinabukasan, sumama pa rin siya kasama si Rodney patungong Bataan. Walang pasabi.

Dala lang nila ang intensyon na komprontahin si Lyo at putulin ang anumang koneksyon kay Frits. Pagkarating nila sa tapat ng bahay ni Hiriyo, pinigilan ni Rodney ang kanyang kapatid. Kalma lang tayo ha. Huwag nating gawin ong eskandalo. Wala aking balak pageskandalo. Matigas ang tona ni Shanice. Gusto ko lang marinig mula sa kanya kung bakit ang apo pa niya ang mas piniling lapitan.

Binuksan ni Liryo ang pinto tila walang gulat. Parang inasahan niya ang pagdating nila. Pasok kayo. Mahinang anyyaya niya. Tahimik na pumasok ang dalawa. Sa loob ng bahay ay may ilang estudyanteng lumalabas ng kwarto. Mga batang ang ilan ay naka-school uniform at may hawak na libro. Mga anak, sabi ni Lyo sa mga bata, ito si Fritz at ito ang mga kamag-anak niya.

Napatingin si Shanis sa paligid. Napansin niyang malinis at maaliwalas ang lugar. May mga upuan, isang estante ng mga libro at isang board na may mga litrato ng mga bata. Si Fritz Wika ni Liryo ang unang scholar ng foundation. Bago pa ako nakilala ng media, bago pa lumabas ang pangalan ko sa YouTube, siya na ang nagtangkang kumatok sa buhay ko.

Napagkagatlabi si Shanice. Talaga? At kami, wala man lang kaming karapatang lumapit. Tumingin si Lyo sa kanya. Hindi ko kayo pinagtabuyan, Shanice. Pinili niyo akong iwan. Kaya mong magtayo ng eskwelahan para sa iba? Giit ni Shanice. Bakit hindi mo kami matulungan? Anak mo kami. Hindi ba’t mas nararapat kaming unang makinabang? Nakatitig lamang si Liryo.

Tila ba may gustong sabihin ngunit hindi pa dalos-dalos? At sa kanyang pinatamatatag na tinig, sinabi niya, “Dahil iba ang pagkakawang-gawa sa pakikipagpalimos ng respeto. Umalingawngaw ang katahimikan sa buong sala. Wala ni isa ang nakapagsalita. Ang mga bata tila nakaramdam ng tensyon. Dahan-dahang umatras papasok ng kwarto.

Hindi ko na kailangan ng kung anong paliwanag. Dagdag pa ni Liryo. Ang kailangan ko lang ay mararamdamang tao rin ako na kahit matanda na may saysay pa rin. Tumayo si Rodney. Kung yun ang gusto ming panindigan eh. Sige. Pero sana sana kapag hindi ka na nila kailangan. Tandaan mong kami pa rin yung nauna mong pamilya.

Hindi na sumagot si Liryo. Tumalikod ito at pumasok sa likod. Naiwan ang katahimikan sa loob ng bahay. Nang sila’y palabas na ng gate, isang staff ng foundation ang humabol. May dalang envelope. Iniwan po ni Sir Elias para po raw sa inyo. Pahimit na kinuha ni Shanice ang envelope. Sa loob isang liham. Shanise Rodney Kevin.

Hindi ko na siguro kayang ibalik ang panahon at baka hindi ko rin kayang lunurin sa salapi ang sugat na iniwan natin sa isa’t isa. Pero kahit anong galit o lungkot ang namuo sa pagitan natin, lagi kong dala sa puso ko ang pagiging ama niyo. Hindi ko kayo pinili para saktan pero pinili kong manahimik para huwag ko ng ulitin ang pagiging ama na paulit-ulit niyong sinuklian ng hiya.

Kung kaya niyong tanggapin ang anak ni Rodney bilang tulay natin, sana payagan niyong simulan ang panibagong yugto sa kanya. Napatingin si Shanis kay Rodney. Sabay silang napabuntong yininga. Walang pera sa endelope, walang titulo, tseke o balita ng mana. Pero sa liham, may bigat ng ilang taong hindi nila narinig ang tinig ng Ama.

Aton, natanggap nilang hindi ito kailan man tuluyang nawala. Tahimik si Kevin habang muling binubuklat ang liham. Sa ilalim ng malamlam na ilaw ng kanilang sala, hindi niya napigilang mapatitig sa bawat letra. Tila bawat salita dumudurog sa natitira niyang kapal ng mukha. Para kay Fritz, kung sakaling matagpuan mo ito anak, ibig sabihin ay hindi na ako nagbalik sa kanila.

Hindi dahil sa galit kundi dahil sa takot na baka masaktan lang ako muli. Pero alam ko darating ang panahon na mararamdaman nilang hindi lang ako isang ama kundi isang tao ring marunong masaktan, magmahal at mangap. Napapikit si Kevin. Sa unang pagkakataon hindi siya nagalit. Hindi siya umalma. Hindi niya tinanong kung bakit hindi sila ang sentro ng sulat.

Tinanggap niyang iyon ang katotohanan. Ang totoo’y sila mismo ang naglayo sa sarili nila sa yakap ng pagiging anak. Sa mesa sa tabi niya, makaupo si Shanice. Tahimik ding binabasa ang kapirasong papel mula sa envelope. Kevin, bulong niya. Bakit? Parang parang mas kilala siya ni Fritz kaysa sa ading lahat. dahil hindi siya humusga at dahil si Fritz lang ang marunong makinig.

Si Rodney naman tahimik lang sa sulok. Noon pa man palaging siya ang pinakareserbado kapatid. Ngunit sa gabing iyon tila may sumabog na maipaliwanag na panibugho at pangungulila sa kanyang loob. Ano ngayon? wika ni Rodney. Puro salita lang naman to. Wala man lang pera, wala man lang pamana.

Hindi natin kailangan ng pera. Rodney sagot ni Kevin. Mas mahina pero buo. Kailangan natin ang panibagong pagkatao. Kinabukasan. Tuluyan ng naghiwa-hiwalay ang magkakapatid. Hindi ito dramatikong paglalakad palayo. Walang malalalim na yakapan o luha pamama. Isa lang itong tahimik na desisyon mula sa tatlong pusong sabay-sabay ng huminto sa pagiging manhib.

Si Rodney sa unang pagkakataon sa matagal na panahon bumalik sa simbahan. Hindi niya alam kung paano magsimula ng dasal pero nagpakumbaba siyang lumuhod at binulungan ang Diyos. Panginoon, hindi ko man nasabing mahal kita sa tatay ko. Sana po, sana pong mapatawad niyo ako. Si Kevin naman nagpunta sa opisina ng DSWD. Hindi siya nag-apply bilang social worker kundi bilang laborer.

Tagalinis, tagabitbit ng mga relief goods, kahit anong trabaho lang na makakatulong. Sigurado ka dito, sir? Tanong ng HR na si Grace. Hindi po biro ang trabaho rito ha. Oo, hindi ako naghahanap ng respeto. Naghahanap ako ng silbi. Sagot niya. Si Shanise na dati inian ng mundo sa mga buke at bayad sa flower shop ay lumapit sa isang lokal na feeding program.

Wala siyang experience pero marunong siyang magluto at marunong siyang makinig. Ate! Tanong na ni isang batang babae habang sabay silang naghihiwa ng gulay. Bakit ka volunteer lang? Ngumiti si Shanice ngunit may kirot sa kanyang tinig. Kasi minsan kailangan mong magpakababa para matutong tumingin pataas nang hindi ka lang nagbibilang ng pagkukulang ng iba.

Habang abala ang bawat isa sa kanilang sariling munting pagtubos, si Fritz ay tahimik na nagmamasid. Sa loob ng tatlong linggo, sinadya niyang huwag sumulat sa kanyang lolo. Pinagmasdan niya muna ang mga kilos ng kanyang ama nina Tita Shanice at Tito Kevin. Gusto niyang siguraduhin na hindi ito panandalian lang na ang piniling tahaking ng tatlo ay hindi drama lang kundi paghilong.

Isang gabi habang nasa kwarto, binuksan ni Fritz ang bagong notebook. Naisulat na niya dati roon ang mga aral ni Lolo L. Pero ngayon gusto niyang sulatan ng bagong mensahe. Isang tulay. Lolo, handa na po sila. Hindi po nila ako inutusan magsabi sa inyo. Pero nakita ko na po kung paano sila nagbago. Hindi na po sila naghahanap ng kayamanan.

Hindi na rin po nila inuuna ang sarili nila. Siguro hindi pa po sila perpekto. Pero hindi po ba lahat tayo nagsimula sa pagkukulang? Sana po kahit hindi pa sila mapatawad, makilala niyo na sila sa bagong anyo. Gusto ko lang po kayong makita ulit magkasama sa isang hapag. Hindi para sa masarap na pagkain kundi para sa tahimik na pagtanggap.

Isinara niya ang notebook. Ibinalot ito sa lumang sobre na bigay ni Liryo at muling ipinadala sa parehong address sa Bataan. Sa bawat hakbang ng tatlong magkakapatid, hindi nila alam na ang batang si Fritz ang naging daan para sa isa pang pagkakataon. Isang pagkakataong wala ng inaasahang kapalip kundi kapatawaran. Hindi para mapansin ang ama nila kundi para mailigtas ang sarili nila mula sa bigat ng konsensya.

At sa gabing iyon, habang nakaupo si Lyo sa harap ng kanyang munting lamesa sa tabing dagat, natanggap niya ang sulat. Binuksan niya ito, binasa, ngumiti, hindi siya agad sumagot. Hinayaan niyang ang hangin ang unang tumugon habang ang kanyang mga mata ay nakatingin sa malayo.

Hindi sa anon kundi sa dulo ng kung anong pwedeng tawaging pag-asa. Mainit ang simoy ng hangin sa lumang gymnasium sa bayan ng San Marcelino. Sa araw na iyon, ginaganap ang ikaapat na taon ng Isla de Aurora Foundation. At sa kauna-unahang pagkakataon, magkakaroon ng sariling graduation ceremony ang mga unang batch ng pana-scholars na sinusuportahan ng programa.

May mga batang nakaputing polo at paldang asul. May hawak na artificial sunflower sa kanilang mgaay habang ang ilan ay nakaupo na sa harap. Masinsinang nakikinig sa programang isinasagawa. Nasa tabi ng entablado ang ilang volunteers na abalang nag-aayos ng certificates, giveaways at bottled water para sa mga bisita.

Hindi nagtagal tinawag na ang pangunahing panauhing tagapagsalita ang ama ng foundation si G. Elias Montano na walang iba kundi si Lrio Álvarez. Mga anak ng pag-asa bungad ni Liro. Habang nakatayo sa harap ng mikropono, suot ang kanyang simpleng linen polo at itim na slacks. Sa bawat pahina ng ating buhay, may mga salitang minsan ay hindi natin naintindihan noong una.

Pero kapag binasa natin ito muli, doon natin malalaman kung bakit may mga panahong tayo’y iniwang walang kasagutan. Huminto siya saglit. Umalingawngaw sa buong gym ang katahimikan kasabay ng malumanay niyang tinig. Natutunan ko na ang pinakamalalim na sugat ay hindi palaging mula sa galit ng iba kundi mula sa katahimikan ng mga taong dapat sanay’y kasama mo habang ika’y lumalaban.

Habang patuloy siya sa talumpati. Napansin ng ilang volunteer sa gilid ng entablado ang tatlong taong papalapit. Walang camera, walang kasamang reporter, walang cellphone na nakaharap. Pila mga ordinaryong tagapanood lang na sumisingit sa crowd. Si Rodney nakasuot ng simpleng polo shirt. May kasamang hawak na maliit na medalya sa bulsa.

Hindi para sa sarili kundi para sa anak niyang si Fritz. Si Shanise may bitbit na container ng candy na siya mismo ang nabluto para sa mga bata. At si Kevin bibitbit ang lumang larawan nila noong bata pa siya na nakasabit sa pader ng dating bahay. Tahimik silang tatlo. Nang nakalapit na sa gilid ng entablado, sabay-sabay silang tumayo at nagkamay sa dibdib.

Walang salita, walang hiling. Isang tahimik na respeto lamang. Napatingin si Liryo sa kanan. Napansin niya ang kanilang kilos. Tumigil siya sa pagsasalita. Matagal niyang tinitigan ang bawat isa sa kanila na para bang sinusukat kung ito ba’y panaginip o pag-am. Ngunit hindi siya lumapit, hindi siya nagsalita. Wala ring luha.

Ngunit sa isang iglap, tumango siya. Isang tango na walang bahid ng galit. Walang hinihinging paliwanag. Tango ng tahimik na pagtanggap. Sa gilid ng entablado lumapit si Fritz. Dahan-dahang tumakbo paakyat at lumapit sa kaniang lolo. Wala siyang sinabi. Hindi niya kailangang magsalita. Sa halip, niyakap niya si Lyrio.

Mahigpit, mahaba, puno ng salamat at pagmamahal. Mula sa audience, may ilang umiiyak. May magurot, magulang na napayuko sa bigat ng eksena. Hindi ito dramatikong eksena gaya ng pelikula. Ito ay realidad na kay tagal pinagkait sa puso ng isa’t isa. Sa likod ng entablado, matapos ang programang iyon, naupo si Lyo sa isang lumang upuang kahoy.

Habang hinihintay ang pagkain, umupo sa tabi niya si Fritz, mumiti at ibinulong, “Lolo, handa na po ako.” Tumingin si Lyo sa kanya. May marahang kind. “Sigurado ka? Ha?” Tumango si Fritz. buo ang loob. Basta po itutuloy ko lahat ng nasimulan niyo. Hindi para sa pangalan natin kundi para sa mga batang tulad ko dati. Hinaplos ni Lyo ang buhok niya.

Kung gann sao ko ipapamana ang mga pahina ng buhay ko. Hindi para basahin lang kundi para ituloy ang kwento. Kinabukasan, tahimik ang dagat sa Bataan. Maaga pa lang ay bumangon si Lyo gaya ng dati. Naupo siya sa paborito niyang upuang kahoy na may tanawing karagapan. Hawak niya ang lumang notebook at sa kabilang kamay isang litrato.

Larawan ng kanyang mga anak noong sila’y mga musmos pa. Inilagay niya ito sa ibabaw ng kanyang kanduan. Pinikit niya ang mga mata. marahang huminga habang ang alon ay marahang humahampas sa baybayin. Tila pinatutugtog ang isang himig na para lang sa kanya. Makalipas ang isang oras, dumaan si Fritz. “Lolo,” tawag niya habang lumalapit dala ang mainit na tsaa. Ngunit hindi na siya sinagot.

Naupo siya sa tabi. Marahan niyang tinapik ang balikat. “Lolo, walang tugon.” Dahan-dahang lumapit ang isang volunteer at tiningnan si Lyrio. Saglit na katahimikan. Maya-maya tinakpan niya ang kanyang bibig at tumango kay Fritz na ngayon ay nakatingin sa lolo niyang tilang mahimbing na natutulog. “Lolo,” bulong ni Fritz. Napayo siya.

Hindi siya umiyak. Sa halip, inabot niya ang notebook na hawak ni Lyrio. Hinalikan ito at inipit sa pagitan ng kanyang mga palad. Sa huling pahina ng notebook, may nakasulat. Kapag natapos na ang pahina, ipagpatuloy mo sa likod dahil ang kwento ng pagmamahal hindi kailan man nagtatapos. At sa umagang iyon, habang binabalot ng araw ang buong dalampasigan, isang matandang ama ang tuluyang nagpahinga.

Hindi bilang milyonaryo kundi bilang taong sa wakas nahanap ang tunay na kahulugan ng tahanan kahit sa huling kabanata ng kanyang buhay. Kung umabot ka hanggang dulo ng kwentong ito, salamat sa paglalaan mo ng oras at damdamin. Istorya ni Lyo ay paalala na hindi lahat ng yaman ay makikita sa pera at hindi lahat ng sugad ay kayang hilumin ng oras.

Minsan kailangan ng lakas ng loob para humingi ng tawad at higit sa lahat tumanggap ng katahimikang bilang sagot. Kung ikaw ay naantig, i-comment mo sa ibaba ang salitang tatay. Bilang paggun sa lahat ng magulang na tahimik na nagsakripisyo para sa mga anak na minsang nakalimot. At kung gusto ming patuloy na makabasa ng mga kwentong kapupulutan ng aral at damdamin, huwag kalimutang mag-subscribe sa channel.

Ang bawat kwento rito ay alay sa iyong puso, ala-ala at pagkatao. Maraming salamat. [Musika]