LOLA KINULONG SA KULUNGAN NG ASO NG MANUGANG NA SAKIM SA PERA, UBOS ANG LUHA NILA SA GANTI NG ANAK!

 

Si Lola Editha ay 72 taong gulang na. Marami na siyang pinagdaanan sa buhay nula sa pagiging mananahi ng mga damit sa isang maliit na pagawaan sa kanilang bayan hanggang sa pagiging ulirang ina na nagpalaki sa nag-iisa niyang anak na si Benito. Nang tumanda na siya at hindi na kayang magtahi ng matagal dahil sa panghihina ng kanyang mga mata at pananakit ng kamay, lumipat siya sa bahay ng kanyang anak upang doon na mananirahan.

Ang una niyang akala, makakahanap siya na kapanatagan at pagmamahal sa piling ng pamilya nito. Ngunit hindi niya alam na iyun pala ang magiging simula ng bagong yugto ng kanyang paghihirap. Si Benito na 45 taong gulang ay isang dating supervisor sa isang kumpanyang electronics. Noon ay maayos ang kanyang trabaho, may sapat na kinikita at nagagampanan ang kanyang responsibilidad bilang asawa at anak.

Ang kanyang asawa na si Letishia, 38 taong gulang, ay nakilala sa isang bangko kung saan siya dating nagtatrabaho bilang teller. Mula pa lang sa simula, kitang-kita na ang kanyang pagiging mapera at matapobre. Pero hindi ito masyadong alintana noon dahil tila maayos naman ang kanilang pagsasama. May isa silang anak, si Rodel na siam na taong gulang, isang masipag na estudyante sa kolehiyo at tanging ligaya ni Lola Edita.

Noong una, maayos ang lahat, tinanggap si Lola Edita sa kanilang bahay. “Lola, dito ka na lang po. Ako na ang mag-aalaga sao!” Masayang wika ni Rodel nang unang dumating ang matanda. Kahit medyo malamig ang pagtanggap ni Leticia, hindi ito gaanong napansin dahil abala pa sa trabaho si Benito at si Rodel ay palaging masigla.

Sa unang mga buwan, nakakatulong pa si lola sa mga gawaing bahay. Naglalaba, nagluluto at minsan ay tumutulong sa apo sa pag-aaral. Ngunit dumating ang isang dagok sa pamilya. Nawalan ng trabaho si Benito matapos magsara ang kumpanya kung saan siya matagal ng naninilbihan. Isang araw, umuwi itong tahimik at walang imik dala ang envelope ng kanyang separation pay.

“Ano to, Benito?” tanong ni Leticia habang nakataas ang kilay. “Ba’t may dala ka na namang papel?” napayukong si Benito. “Sarado na ang planta, Ly. Wala na! Wala na akong trabaho.” Parang sumabog ang isang bomba sa loob ng kanilang tahanan. Si Leticia ay agad na nagalit. Ano na lang mangyayari sa atin? May anak tayong nag-aaral, may gastusin araw-araw.

At ano, aasahan ko pa ba ang matandang iyan? Sabay tingin niya kay Lola Edita na no’y tahimik lamang na nakaupo sa gilid. Leticia, mahinahon ngunit nanginginig na sagot ni Lola. Huwalahanin. May kaunti pa akong ipon mula sa pagtatahi noon. Maaari kong ibigay sa inyo para may pantustos kayo kahit sandali. Ngunit indis napasalamatan, inismiran siya ni Leticisha.

Huwag ka ng magmagandang loob. Kung tutuusin, dagdag pabigat ka lang dito. Kung wala ka sana rito, mas kaunti ang gastos namin. Ma, tama na po. Biglang singit ni Rodel. Kung hindi dahil kay Lola, baka hindi pa tayo nakaka-survive noon. Siya ang nagpalaki kay Papa. Siya rin po ang tumutulong sa akin sa school work.

Wala siyang kasalanan kung nawalan ng trabaho si papa. Nanahimit si Benito. Waribang wala siyang lakas ng loob na kumampi alin man sa kanyang ina o asawa. Sa loob ng bahay, unti-unting lumatas ang boses ni Leticia at mas naging nangingibabaw ang kanyang opinyon. Sa bawat desisyon, siya ang nasusunod.

 

Habang lumilipas ang mga linggo, unti-unti ng naramdaman ni Lola Edita na siya ay nagiging pasanim. Dati nakakapagbigay siya ng ilang kontribusyon mula sa kanyang mga naipon. Ngunit nang maubos ito, mas lumakas ang pang-iinsulto ni Letia. Isang gabi habang kumakain sila, biglang binitiwan ni Leticia ang mga salitang nagpasakit sa damdamin ng lahat.

Ano na lang ang plano natin Benito? Habang buhay ba nating pakakainin ang matanda, dapat marunong din siyang umunawa na wala tayong pera. Napatigil sa pagkain si Lola. Nakayuko na lang siya at pinipigilan ang pagpatak ng luha. Leticia, bulong niya. Hindi ko hangad na maging pabigat. Kung gugustuhin mo, pwede akong lumipat kahit sa maliit na dampa basta may bubong lang ako.

Ngunit mas lalo pa itong ikinagalit ni Rodel. Hindi ka aalis, Lola. Hindi kita hahayaang mapahiya. Kung may problema tayo, sabay-sabay nating haharapin. Napatingin si Benito sa kanyang anak. Ngunit imbes na kumampi, duma lamang siya at nagbaba ng tingin. “Lety! Siguro huwag na tayong mag-away dito.” Mahina niyang wika.

“Ayaw ko ng makakita ng problema dito, sigaw ni Leticia. Kung ayaw mong umalis ang nanay mo, siguraduhin mong may maipakain tayo bukas. Kung hindi, huwag mo akong sisisihin sa susunod kong gagawin. Sa puntong iyon, lalong naging malinaw kay Lola Edita na hindi na siya tinuturing na bahagi ng pamilya ng manugang. Kung dati may mga ngiti at kwentuhan tuwing hapagkainan na yon ay puro panlalamig, paninisi at pangingutya na lang ang naririnig niya.

Tanging si Rodel na lamang ang nagtatanggol sa kanya at nagbubuhos ng pagmamahal. Bago matulog, lumapit si Rodel sa kanyang lola at inabot ang kamay nito. Lola, huwag kang mag-alala. Kakayanin natin to. Balang araw, makakahanap ako ng paraan. Hindi kita pababayaan. Ngumiti si Lola Edita bagam’t may luha sa kanyang mga mata. Salamat apo.

Ikaw na lang ang tanging lakas ko. At sa gabing iyon habang tahimik na natutulog si Leticia at si Benito ay nagmumuni-muni. Si Lola at si Rodel ay parehong humiling sa kanilang mga puso na sana darating ang araw na magbabalik ang katarungan at pagmamahal sa kanilang tahanan. Lumipas ang ilang buwan, wala ng mawalan ng trabaho si Benito at unti-unti ring lumalim ang bangin sa pagitan ng pamilya.

Kung noong una tinatanggap si Lola Edita bilang isang haligi ng tahanan, yon ay para bang isa na siyang tinik sa lalamunan ni Letishia. Ang mga mata ng manugang ay puno ng pagkayamot sa tuwing makikita siya at hindi na rin ito tinatago ang kanyang mga panlilibak. Isang gabi habang naghahanda sila ng hapunan, si Leticia ay nagsimulang magparinig.

Habang inaayos ang sabaw sa mesa, nagkunwari itong buntong hininga ng malakas. Aba, parang ang bilis maubos ng bigas natin ha. Ewan ko ba, parang may dagdag na bibig na nakikisalo araw-araw. Tumigil saglit si Lola Edita sa paghahain ng tubig. Alam niyang siya ang tinutukoy nguniit pinili niyang manahimik. Nakayuko lamang siyang inilapag ang baso sa gilid ng pinggan ni Rodel. Ma, bulalas agad ni Rodel.

Huwag mong paringgan si Lola. Hindi ba’t siya rin ang minsang nagdadagdag ng ulam galing sa tanim niyang gulay sa likod? Mumisi si Leticia, Mapanlahi. Oh sige gulay. Pero gulay ba ang magpapakain sa’yo sa tuition mo? Hindi ko nakikitang pera ang dulot ng pagtatanim-tanim na yan. Napailing si Rodel at sumandal sa silya.

Lola, huwag niyo pong intindihin si mama. Bulong niya. Si Benito na tahimik lamang mula kanina na patingin kay Letishia at saka ibinaba ang tingin sa pinggan. “Kumain na lang tayo.” Tanging nasabi niya. Sa bawat hapunan, ramdam na ramdam ni Lola ang malamig na tingin ni Latia. Para bang sinusukat ang bawat subo niya ng kanin? Minsan ay naririnig pa niya ang pabulong na pabigat mula sa labi ng manugang.

Sa bawat sandali, tila ba lalo pang kumakapal ang pader sa pagitan nila. Minsan isang hapon, nahuli ni Rodel na pinagsasabihan si lola ng kanyang ina. Dumating siya mula sa eskwelahan at narinig ang boses ni Letia mula sa kusina. Kung hindi lang dahil kay Benito, matagal na kitang pinaalis dito. Nakikisalo ka lang naman.

Wala ka namang silbi. Namutla si lola at pilit na ngumiti. Pasensya ka na, Leticia. Hindi ko hangad na maging pabigat. Basta makasama ulang ang anak ko at ang apo ko, sapat na iyon sa akin. Oh talaga eh. Anong ambag mo? Wala. Lahat kami nagtatrabaho. Ikaw nakaupo lang. Biglang bumukas ang pinto at dumating si Rodel. “Tama na, ma,” sigaw niya.

Kung hindi niyo kayang igalang si Lola, huwag niyo na siyang insulpuhin araw-araw. Siya ang dahilan kung bakit narating ni Papa ang kinalalagyan niya noon. Siya ang nagpalaki sa kanya.” Napatigil si Letishia at napangisi, “Huwag kang sumagot-sagot sa akin, Rodel. Anak kita pero wala kang karapatan diktahan ako sa pamamahay ko.

Lumapit si Rodel kay Lola at inakbayan ito. Kung pagmamahal lang ang puhunan, mas marami pa siyang naiambag kaysa sa ating lahat. Naiwan si Letishia na nakataas ang kilay ngunit hindi na napasagot. Nasa sulok naman si Benito. Tahimik pa rin. Pila ba nakatali ang kanyang dila. Kinagabihan, habang nakahiga si Lola sa kanyang banig sa maliit na kwarto, lumapit si Benito.

Inay! Mahina niyang wika. Napatingin si Lola. May ngiti ngunit bakas ang pagod sa kanyang mga mata. Entay, may kailangan ka ba, anak? Napabuntong hininga si Benito. Pasensya ka na, Inay. Alam kong hindi ka na masaya rito. Pero sana intindihin mo rin si Letishia. Hirap din kami ngayon. Humiti si lola. Pilit na pinapakalma ang anak.

Anak, naintindihan ko. Pero sana huwag mo akong hayaan na mawala ang dangal ko. Hindi pera ang sukatan ng silbi ng tao. Natahimik si Benito at walang masabi. Sa halip, tumalikod ito at lumabas ng kwarto. Samantala, si Rudel ay narinig ang lahat mula sa labas ng pinto. Pumasok siya at naupo sa tabi ng lola.

Lola, huwag kayong malungkot. Kahit anong mangyari, andito ako para sa inyo. Napahaplos si Lola sa pisni ng apo. Salamat, Rudel. Ikaw lang talaga ang nagbibigay lakas sa akin. Kung wala ka, matagal na akong sumuko. Lumipas pa ang mga araw at mas lalong tumindi ang pangaalibusta ni Leticishia.

Minsan sa harap mismo ng mga bisita pinaparing din niya si Lola. Aba, buti pa. Dinala ni Benito dito ang nanay niya. Para tayong boarding house na kikisalo pero walang bayad. Tawanan ang ilang paibigan ni Leticisha at tila ba isa ring tusok ng karayom sa puso ni Lola ang bawat tawa. Si Rodel na naroon din ay hindi na nakapangtimpi.

Ma, huwag kayong ganyan. Wala kayong karapatang pagtawanan si lola. Kung wala siyang inambag, hindi mo makikilala si Papa. Hindi ka magiging asawa niya. Natahimik ang bisita at si Letia ay napangisi lamang. Bastos ka talaga, Rodel. Kahit kailan, kontra ka sa akin. Ngunit hindi na siya pinansinang binata. Lumapit ito sa lola at inalalayan palabas ng sala.

Halika na po, Lola, hindi niyo na kailangang makinig sa kanila. Habang naglalakad sila palayo, mahigpit na pinisil ni Rodel ang kamay ng lola. Sa kanyang puso, may lihim na sumpang unti-unting namumuo. Na darating ang araw, ipapakita niya sa lahat kung gaano kaamahalaga si Lola Edita at hindi siya kailan man magiging pabigat.

Sa mga gabing malamig at puno ng katahimikan, palaging naririnig sa loob ng tahanan ang mga hikbi ni Lola. Ngunit sa kabila nito, naroroon si Rodel ang kanyang tanging kakampi, tanging sandalan, at nag-iisang pag-asa sa gitna ng mundo na puno ng panlalait at pangungutya. Isang umaga habang nagluluto si Lola Ibita ng lugaw para kay Rodel, narinig niya ang malalakas na yabab ni Leticia mula sa sala.

Pabalibag nitong isinara ang pinto at sa tono ng kanyang boses ay ramdam agad na may sasabihing mabigat. Benito, hindi na talaga pwede. Hindi ko na kaya. Dapat ng umalis ang nanay mo rito. Mariin niyang sabi. Habang nakatayo sa harap ng asawa. Napatigil si Lola. Nanginginig ang kamay habang hinahalo ang lugaw. Nakikinig siya mula sa kusina at ramdam na ramdam niya ang lalim ng galit at pagkamuhi sa tinig ng manugang.

Lety, paano naman si Inay? Wala naman siyang matutuluyan. Mahinang tugon ni Benito. Hindi ko na problema yan. Ang liit ng bahay natin, Benito. Halos hindi na makagalaw ang bata sa kwarto niya. Tapos may matanda pang nandito na kapag nagkasakit, tayo rin ang gagastos. Gusto mo ba ‘yun? Mas mabuti pang pumunta na lang siya kung kanino man o sa barangay shelter.

Napabuntong hininga si Benito ngunit hindi na nakasagot. Tahimik lamang siyang naupo at napatingin sa sahig. Tila ba wala na namang laban sa dipta ng asawa. Biglang bumukas ang pinto ng kusina at dumating si Rodel. Awis pa mula sa paglalakad pauwi mula eskwela. Narinig niya ang huling sinabi ng ina. Ano yun ma? Papalayasinyo si Lola.

Umangat ang kilay ni Leticia at humarap sa anak. Oo. At bakit hindi? Ano bang silbi niya dito? Wala siyang kinikita. Wala siyang ambag. Ang alam lang niya umupo at kumain. Galit na lumapit si Rodel. Ma, huwag naman kayong ganyan. Siya ang lola ko at nanay ni papa. Paano niyo nagagawang sabihin yan? Kung hindi dahil sa kanya, wala kayo rito.

Wala akong lola na pinalaki ako ng pagmamahal. Hindi siya pabigat. Mabilis na sumabat si Benito. Halatang kinakabahan. Rudel, tama na. Huwag ka ng makialam. Pero pa, hindi niyo ba naririnig ang sinasabi ni mama? Gusto niyang palayasin si lola na parang aso?” Lumakas ang boses ni Letia. Halos dumadagumundom sa loob ng bahay. Oo.

At ano ngayon? Wala kang karapatang diktahan ako. Ako ang nag-aalaga ng bahay na ito. Ako ang nagpapakain sa inyo nila sa maliit na sideline ko. Tapos ako pa ang mali. Nanlumo si Rodel ngunit hindi siya umatras. Kahit ano pa sabihin niyo, hindi ako papayad na palayasin si Lola. Kung itataboy niyo siya, aalis din ako kasama niya.

Namula ang mukha ni Leticia sa galit. Subukan mo Rodel. Tingnan natin kung saan ka pupulutin. Napatayo si Benito at sumigaw. Tama na. Huwag niyo na palakihin pa. Rodel, pumasok ka na lang sa kwarto mo. Lety, huwag ka ng magsalita ng kung ano-ano. Ngunit hindi na mapigil ang apoy. Simula nung araw na iyon, naging palagian ang sigawan sa loob ng bahay.

Bawat gabi, may pagtatalo tungkol kay lola. Minsan kahit simpleng issue ng pagkain ay humahantong sa alitan. Ba’t parang ang bilis maubos ng bigas? Aba, sino pa nga ba? Eddie, ang dagdag na bibig dito? Sigaw ni Letia habang naghahain. Kung ganun ang iniisip mo, ako na lang ang hindi kakain. Mahina ngunit may bigat na sagot ni Lola.

Pilit na itinatago ang sakit. Lola, huwag niyo pong gawin ‘yan. Agad na protesta ni Rudel. Kung ayaw ni mama, ako na lang ang magbibigay sa inyo ng parte ko.” Natahimik si Benito. Hindi makatingin kahit kanino. Minsan naman sa gabi bago matulog, maririnig ang mga iyak ni lola mula sa kanyang maliit na silid.

Tahimik lang siya. Ayaw ipakita ang kanyang paghihirap. Ngunit ramdam ng lahat ang bigat ng kanyang luha. Kapag tinatanong ni Rodel kinabukasan, lagi lang niyang sagot ay wala ito apo. Huwag kang mag-alala. Matanda na ako. Sanay na sa hirap. Pero alam ni Rodel na hindi iyon totoo. Nakikita niya kung paano unti-unting humihina ang katawan ng kanyang lola.

Nakikita niya kung paano nawawala ang kislap sa mga mata nito sa bawat insultong binibitiwan ng kanyang ina. Dumating ang isang pagkakataon na nag-imbita ng ilang kaibigan si Lepishaya sa kanilang bahay. Habang masayang nagkukwentuhan ang mga bisita, naroroon si Lola sa gilid. Nakaupo at tahimik lamang. Biglang nagsalita si Leticia.

Halos buong sala ang nakarinig. Pasensya na kayo kung medyo masikip. May matanda kasi kaming kinakanlong dito. Dapat na noon pa siya umalis pero ayaw pang bumitaw. Nagtinginan ng mga bisita at napatawa pa ang isa. Hindi nakatiis si Rodel at biglang tumayo. Tama na ma. Huwag niyo na pong ipahiya si Lola sa harap ng iba.

Kung ayaw niyo sa kanya, bakit hindi na lang ako ang umalis kasama niya? Mas gugustuhin ko ‘yun kaysa araw-araw siyang makita ninyong pinapahiya.” Nagulat ang mga bisita at natahimik ang paligid. Si Letia ay napangisi lababang ngunit bakas sa kanyang mga mata ang gigil. Lumabas tanga roon Rodel bago pa ako magalit ng todo.

Ngunit imbes na umalis, kinila ni Rodel ang kamay ng lola at inakay ito papunta sa kanyang kwarto. Halika na po lola, hindi niyo kailangang makinig sa kanila. Sa loob ng kwarto habang nakaupo sa gilid ng kama muling napaiyak si lola. Pasensya ka na, apo kung hindi dahil sa akin, hindi sana nagkakagulo rito.

Mahigpit na niyakap siya ni Rodel. Huw niyo pong sisihin ang sarili niyo. Kasalanan nila kung bakit ganito. Balang araw babawi tayo lola. Balang araw makikita nila ang halaga ninyo. At sa dilim ng kwarto habang naririnig ang tawanan ng mga bisita sa labas at ang mahinang pag-iyak ng matanda, pinangako ni Rodel sa kanyang puso na hindi niya kailanmang hahayaang tuluyang masira ng galit at kasakiman ang dangal ng panyang lola.

Isang hapon habang naglilinis si Letishia sa bakuran, napatingin siya sa likod ng bahay kung saan naroon ang lumang kulungan ng aso. Noon pa yun bakante dahil matagal ng pumanaw ang kanilang alagang si Bruno. Sa isip niya, may kumislap na ideya, isang malupit at nakakasulasok na plano. Pagsapit ng gabi, kinausap niya si Benito habang si Rodel ay nasa eskwela pa.

Benito, hindi na talaga pupwede ang nanay mo rito. Wala na tayong kwarto. Halos hindi na makagalaw si Rodel sa kanyang silid. At kapag nagkasakit pa si Edita, tayo na naman ang mag-aalaga. Mas mabuti pa, ilipat na lang siya sa kulungan ng aso. Doon siya bagay. Nagulat si Benito na patingin sa asawa. Leti, hindi mo naman siguro ibig sabihin yan. Nanay ko ‘yun.

Hindi siya hayop. Ngumisi si Letishia, malamig ang boses. Kung ayaw mong palayasin siya, eh doon mo siya ilagay. Wala namang gagamit sa kulungan. Masikip may bubong. At least may matutuluyan siya. Lety halos pabulong na pagtutol ni Benito. Hindi ko kayang gawin yan. Biglang tumayo si Letishia. Itinukod ang mga kamay sa bewang at tinitigan ng asawa.

Kung hindi mo kaya, ako ang gagawa. Pero tandaan mo, Benito, kapag pinilit mong manatili siya sa loob ng bahay, ako ang lalayas. Pumili ka, ako o ang nanay mo. Napatungo si Benito. Halatang wala ng lakas ng loob na kumontra. Sa wakas ay umiling siya at mahinang umusal ng sige na, pero sana huwag mong ipapahiya si Inay. Kinabuwasan.

Pag-uwi ni Rodel mula sa klase, nabungaran niyang wala na ang kanyang lola sa maliit na silid nito. Dali-dali siyang nagtanong, “Ma, pa, nasaan si Lola?” Umikot ang tingin ni Leticia at malamig na sagot. Nasa likod, doon na siya titira. Mas mabuti na roon kaysa ditong abala lang. Mabilis na tumakbo si Rodel papunta sa likod at halos gumuho ang kanyang mundo nang makita ang lola.

Nakaupo ito sa malamig na sahig ng kulan, may manipis na banig na nakalatag at isang lumang kumot na halatang hindi kayang magpainit. Sa paligid, amoy na amoy ang lumang ihi ng aso at naroroon pa ang mga kalawang na rehas na tilab gumigiit sa kanyang kalayaan. Lola halos pasigaw niyang tawag habang lumapit at lumuhod sa harapan ng kulungan.

Bakit nila ginawa sa inyo ‘to? Mumiti si lola pilit na pinapawi ang sakit sa kaniang puso. Ako huwag ka ng mag-alala. Sabi ng mama mo. Dito na raw muna ako kasi wala ng espasyo sa loob. Ayos lang ito. May bubong naman at hindi ako mababasa kapag umuulan. Naluha si Rodel. Pinisil ang kamay ng lola mula sa siwam ng rehas. Pero hindi ito tama.

Hindi kayo dapat nandito. Hindi kayo hayop para ikulong. Napailing si Lola pilit na nagpapakatatag. Rodel, anak, huwag ka ng magalit. Mas mabuti n ako ang magtiis kaysa mag-away kayong mag-ina. Basta’t nakikita kitang ligtas ataya, kaya kong tiisin ito. Ngunit sa loob-loob ni Rodel, parang naglalagablab na apoy ang kanyang damdamin.

Gusto niyang kumprontahin ang ina pero alam niyang mauuwi lamang ito sa mas matinding sigawan. Kinagabihan, mula noon, naging gawain na ni Rodel ang palihim na pagbibigay ng pagkain at kumot sa kanyang lola. Bawat gabi kapag nakatulog na si Leticia at si Benito, dahan-dahan siyang lumulusot sa kusina at dumaraan sa likod upang iabot ang kung ano man ang kaya niyang dalhin.

Kanin, ulam o kahit biskuit lamang. Isang gabi, nahuli siya ni Binito. “Rodel, anong ginagawa mo diyan?” Mahina ngunit mariing tanong ng Ama. Nagulat si Rodel. Hawafic na may kanin at pritong isda. Pa, hindi ko kayang tiisin si Lola na gutom at giniginaw sa kuluman. Hindi po kaya. Napabuntong hininga si Benito.

Lumapid at tinapik ang balikat ng anak. Naiintindihan kita anak. Pero wala akong magawa. Ayaw makinig ng mama mo. Kung ipipilit ko baka mas lumala pa. Pa nanay mo siya. Halos mangiyak-niak na sagot ni Rodel. Bakit parang wala kayong laban? Bakit hinahayaan niyo? Hindi nakasagot si Benito.

Tanging pangtango lang ang nagawa niya bago siya muling bumalik sa loob ng bahay. Iniwan ng anak na puno ng sama ng loob. Samantala, si Lola ay patuloy na lumalaban sa sakit at lamig. Sa araw, nakikita siyang nakaupo lamang, nakatitig sa malayo. Para bang iniisip kung saan siya nagkamali. Sa gabi, naririnig ang mahihinang hikbi niya.

Pilit na tinatakpan ng maliit na kumot ang kanyang katawan. Sa bawat araw na lumilipas, lalong lumalala ang kondisyon ni Lola sa kulungan. Ngunit sa kabila ng lahat, patuloy siyang ngumiti sa tuwing dumarating si Rodel. “Huwag kang mag-alala, apo.” Lagi niyang sinasabi. “Matibay pa ako. Kaya ko ‘to.

” Ngunit alam nilang pareho, hindi niya dapat ito pinagdadaanan. Mabilis kumalat sa buong barangay ang balita tungkol kay Lola Edita. Hindi naman nakapagtataka araw-araw nakikita ng mga kapitbahay na para siyang pisang hayop na nakakulong sa lumang kulungan ng aso sa likod ng bahay nina Benito at Letishia.

Sa umpisa may ilan pang naawa. Ngunit habang lumilipas ang panahon, naging usap-usapan na lamang siya at pinagtatawanan ng mga tao. Grabe, doon ba talaga natutulog yung nanay ni Benito? Bulong ng isang tintera sa sari-sari store habang nakatingin sa bahay nila. Akala ko chismis lang. Totoo pala. Oo, tita ko mismo kagabi.

Nakaupo lang siya sa sahig, may banig na luma. Para bang aso na nakakulong, sa bat ng isa pa. At imbes na maawa, natawa pa sila. Minsan tuwing may inuman sa bahay nina Leticia, ginagawa pa siyang katatawanan ng mga barkada nito. Habang nag-iinuman sa sala, maririnig ang malalakas na tawanan at kantyawan. Lety, asan na yung nanay ng asawa mo? Sabi mo nasa kulungan daw ng aso.

Ang lupit mo talaga. Sabi ng isa habang nagtatawa. Oo nga. Baka kumahol na yan kapag nalasing ka pa. Dagdag pa ng isa na ikinatawa ng grupo. Sa halip na maawa, si Leticia ay nakikitawa pa at ipinagmamalaki ang kanyang ginawa. Eh ano ngayon? Dito siya nakikitira ng libre. Dapat lang alam niya kung saan ang lugar niya.

Sa likod ng bahay, naririnig lahat ni Lola ang tawanan at panlalait. Hindi na niya mapigilan ang mga luha na unti-unting bumabagsak sa kanyang pis. Ngunit pinipirit niyang takpan ang kanyang bibig para hindi marinig ang kanyang pag-iyak. Para siyang nababalot ng hiya at sakit na hindi niya maisapinig. Si Beninito naman lalong tumikom ang bibig sa bawat inuman at pagtatawanan kay lola.

Nananatili siyang tahimik, nakayuko at hindi makatingin sa kanyang ina. Kapag kinukweston siya ng mga barkada, simpleng pilit na nitilang ang sagot niya. “Benito, wala ka bang reklamo?” “Nanay mo yan ah.” Minsan tanong ng isang kumpare, nagibit balikat lang siya. Ayoko ng palakihin. Mas mabuti ng walang gulo.

Ang bawat salitang iyon ay parang punyal na tumatarako sa puso ni Rodel. Sa tuwing naririnig niya ang katahimikan ng kanyang ama, mas lalo siyang napupuno ng galit. Sa kanyang isip, bakit wala siyang lakas ng loob na ipagtanggol si lola? Nanay niya yun. Ngunit kahit anong init ng kanyang damdamin, pakiramdam niya’y wala pa rin siyang sapat na kapangyarihan para tuluyang ipaglaban ito.

Bata pa siya, estudyante lang wala pang kakayahang iligtas ang lola mula sa falbaryo. Isang gabi, nadatnan ni Rodel ang kanyang lola na nakaupo sa sulok ng kulungan. Basang-basa ng luha ang mukha. Niyakap niya ito mula sa siwang ng rehas. Lola, huwag kayong ganyan. Hindi ko kayo pababayaan. Mahinahong sabi niya. Pilit pinapakalma ang tinig. Rodel, apo.

Ayoko na. Araw-araw nilang tinatawanan ako. Parang wala na akong halaga. Kung pwede lang, lumisa na ako para matapos na lahat ng ito. Umiiyak na wika ni Lola Edita. Hindi. Huwag niyo pong isipin ‘yon. Mahal na mahal ko kayo, Lola. Kahit anong gawin nila hindi kayo pabigat.” Sagot ni Rudel. Naningilid ang luha sa kanyang mga mata.

Ngunit kahit gaano pa siya magsalita, araw-araw pa ring nasasaksihan niya ang paghihirap ng kanyang lola. Kapag may bisita, ginagawang biro si lola. Kapag oras ng pagkain, binibilangan siya ni Leticia ng bawat subo. Abaroel, baka naman lahat ng ulam dalhin mo pa diyan sa ulungan. Pasaring ni Letia minsan. Hindi tayo mayaman para magpakain ng libre araw-araw.

Minsan ng makita ng kapitbahay na binibigyan ni Rodel ng kanin si Lola, nagbiro pa ito. Uy, parang magpapakain ka ng aso ah. Napuno si Rodel at sinagot ito. Kung aso ang tingin niyo sa kanya, kayo ang wala puso. Hindi siya hayop. Tao siya at mas may dignidad pa kaysa sa inyo. Nagulat ang kapitbahay at tahimik na umalis. Pero ramdam ni Rodel na lahat sila ay nag-iisip ng parehong bagay.

Tuwing gabi, halos maubos ang luha ni Lola sa kanyang pagmamakaawa. Benito Anak. Pakawalan mo na ako rito. Ayoko n nakakulong. Hindi ko kayang ganito habang buhay. Ngunit si Benito ay hindi makasagot. Sa halip, umiwas siya ng tingin at lumabas ng bahay. Alam niyang mali ang lahat ng ginagawa nila kay Lola.

Ngunit ang kanyang takot kay Leticia ay mas nangingibabaw kaysa sa pagmamahal at respeto sa kanyang ina. At sa gitna ng lahat ng ito si Rodel ang tanging nagsisilbing ilaw ni Lola sa mawat haplos ng kanyang kamay sa bawat pagkain na palihim niyang ibinibigay. Doon kumukuha ng lakas si Lola upang kahit papaano ay manatiling buhay. Sa kabila ng kalupitan ng kanyang manugang.

at katahimikan ng sariling anak. Sa mga mata ni Rodel, unti-unting nagiging apoy ang galit na kanyang nararamdaman. Pinangako niya sa kanyang sarili na balan araw gagawa siya ng paraan. Balang araw, ipapakita niya sa lahat na ang lola niyang inaapi at pinagtatawanan ay higit na karapat-dapat sa respeto at pagmamahal na ipinagkakait ng mundo sa kanya.

Lumipas ang mga linggo at habang patuloy ang pagdurusa ni Lola Edita sa kulungan ng aso, dahan-dahang nabunyag ang mas malalim na dahilan kung bakit ganoon ang galit at kasakuman ni Letishia. Hindi pala basta lamang pangungutya at pangmamaliit ang dahilan ng lahat. May tina-target pala siyang mas malaking bagay. Ang maliit na lupang naiwan ng yumaong asawa ni Lola Edita.

Isang piraso ng lupa sa baryo na kahit maliit ay mahalaga para sa matanda dahil iyon ang tanging ala-ala ng kanyang asawa. Isang gabi habang nakaupo si Letishia sa sala, kausap niya sa telepono ang isang tao. Hindi niya alam na naroon pala si Rodel sa itaas ng hagdan. Nagbabasa ng aklat. Oo, Anthony Ramos. Wika ni Leticia. Pababa ang boses.

Siguraduhin mong maayos ang mga papeles. Gawin mong parang may malaking utang si Edita sa akin at hindi niya nabayaran. Kapag nagawa mo na iyon, mapipilitan siyang ipasa sa akin ang lupa. Napatigil si Rodel. Nanlaki ang mga mata. Halos hindi siya makapaniwala sa narinig. Si ate Ramos, isang kilalang abogado sa bayan ay matagal na nilang nakikita sa mga meeting ng barangay.

Ngayon, nalaman niyang kasabwat pala ito ng kanyang ina. Maya-maya pa, bumaba si Benito mula sa kanyang kwarto. May hawak itong papel at parang gulat. Lety, ano to? Ba’t may papeles ng lupa rito at may pirma ni mama? Umupo si Letishia naangisi. Hindi ba’t sinabi ko sao? Para sa atin na lang ang lupa.

Ano bang silbi ng matanda kung hawak pa niya yon? Magagamit natin yan Bito. Ibebenta ko at may pera tayong makukuha. Hindi ba’t kailangan mo rin ng trabaho? Pwede tayong magnegosyo. Pero halata kay Binito ang kaba. Pero Leti, hindi ito tama. Paano pong malaman ng barangay o ng ibang kamag-anak? Lumapit si Lia at tiningnan siya ng matalim.

Wala silang pakialam. At Benito, tandaan mong asawa mo ako. Kung ayaw mong maghiwalay tayo, pumirma ka rito. Pumirma ka bilang patunay na sang-ayon ka. Nanginginig ang kamay ni Binito. Pero si Inay, si Inay. singhal ni Latia. Kung talagang mahalaga siya sa’yo, dapat noon mo pa siya pinagpahinga at hindi mo na ako ginawang alipin ng pamilya mo.

Ngayon, pumirma ka, Benito. Ngayon din. Halos hindi makatingin si Benito. Sa takot na baka mas lalo pang lumala ang sitwasyon, dahan-dahan niyang kinuha ang ballpen at pinirmahan ang papel. Nang matapos, pinikit niya ang mga mata at bumuntong hininga. Naroon si Rodel nakasilip mula sa itaas at halos sumabog ang dibdib sa galit.

Kita niya kung paano pinilit ng kanyang ina ang ama para pumirma sa kasunduan. Kinabukasan, dinala ni Letia si Attorney Ramos sa kanilang bahay. Sa harap ni Lola inilabas nila ang mga dokumento. Edita, malamig na sabi ni Leticia, may utang ka sa akin noon pa. Hindi mo na nabayaran. Ngayon, kailangan mong ipasa ang lupa sa akin bilang kabayaran.

Nabigla si lola na pahawak sa dibdib. Ano utang? Kailan pa ako nangutang sa’yo? Hindi totoo yan. May papeles tayo rito. May pirma ka pa. Sabat ni Attorney Ramos sabay pakita ng dokumento. Lumapit si Lola at tiningnan. Hindi ko ito pirma. Hindi ko ito sinulat. Nanginginig niyang sigaw.

Hindi mo na mababawi yan, sa ni Letia. Lahat ng papeles kumpleto. Kahit belhin mo pa sa korte wala kang laban. Sa gilid tahimik lang si Benito nakatungo hindi makatingin sa sariling ina. Napaluhod si Lola umiiyak. Benito anak, paano mo nagawa to? Bakit ka pumirma? Hindi makasagot si Benito. Tanging luha lang ang dumaloy sa kanyang pisni.

Hindi na nakatiis si Rodel at lumabas mula sa likod. Hindi ako papayag na maagaw ninyo ang lupa ni Lola. Sigaw niya. Kahit bata pa ako, kaya kong patunayan na peke ang mga papeles na yan. Hindi ko hahayaang maagaw ninyo ang tanging ala-ala ng lolo. Tumawa si Leticia nakatingin ng mapanlait sa anak. At ano naman ang magagawa mo Rodel? Estudyante ka lang.

Wala kang pera, wala kang koneksyon. Habang buhay kang talunan kung kakampi ka sa matanda. Ngunit imbes na panghinaan, mas lalo pang tumwibay ang loob ni Rodel. Hindi ako titigil. Hindi ako susuko. Lalaban ako para kay Lola. Kahit ano pa ang gawin ninyo. Pagkatapos ng araw na iyon, nagsimula ng magplano si Rodel. Pumunta siya sa kanyang guro sa kolehiyo, si Professor Hernandez na nagtuturo ng political science.

“Sir,” sabi niya habang nanginginig pa ang tinig, “Paano po ba mapapatunayang peke dokumento?” “Depende, Rodel.” Sagot ng guro. Kung may kasong ganyan, kailangan ng expert handwriting analysis. At higit sa lahat, dapat may ebebensya ka na hindi pirma ng lola mo yon. Pero tandaan, mahirap kalabanin ang mga taong may abogado at pera.

Tumango si Rodel. Wala po akong pera, sir, pero gagawa ako ng paraan. Hindi ko hahayaang maagaw ang lupa ng lola ko. Sa kanyang puso, nag-aalab ang galit at determinasyon. Alam niyang malakas ang kalaban. Ngunit handa siyang ipaglaban ang kanyang lola sa abot ng kanyang makakaya. Sa mga sumunod na araw, palihim niyang inimbestigahan si Attorney Ramos.

Nakita niya kung paano ito pumapasok sa opisina na may dalang maraming dokumentong pinagdududahan ng iba. Nakapagtanong din siya sa isang clerk na nagsabi, “Marami ng kasong na dismiss dahil sa mga papeles na gawa-gawa lang ni Ramos.” Dito napagtanto ni Rodel na hindi sila nag-iisa. Kung makakahanap siya ng tamang ebidensya, maai niyang ipakita sa lahat ang kasamaan ni Leticisia at ng kasabwat nitong abogado.

Habang gabi-gabi ay umiiyak si Lola sa kulungan. Nagmamakaawa na siya’y palayain. Si Rodel naman ay tahimik na nag-iipon ng lakas ng loob at kaalaman. Hindi niya pa masabi sa kanyang lola ang buong plano. Pero isang bagay ang palinaw sa kanya. Hindi siya titigil hangga’t hindi niya nailigtas ang lupa at higit sa lahat ang dignidad ni Lola Edita.

Hindi na kinaya ni Rodel ang araw-araw na tanawin ng kanyang lola sa kulungan ng aso. Sa bawat pag-uwi niya galing eskwela, sasalubungin siya ng mahihinang ubo, mga payat na braso at pilit na ngiti ni Lola Edita. Ngunit sa kanyang mga mata ramdam niya ang panghihina nito. Isang gabi hindi na siya nakatiis. Binuksan niya ang kulungan at inakay ang kanyang lola.

Lola, hindi na ako papayag. Hindi ka na babalik dito. Dadalhin kita sa barangay hall. Hihingi tayo ng tulong. Mariin niyang sabi. Habang tinutulungang itong tumayo. Nanginginig si Lola Ngunit sumunod. Rodel, baka mas lalo kang mapahamak. Baka mas lalong magalit ang vama mo. Huwag pong isipin yon. Tama na ang lahat ng pagpapasensya.

Hindi na kita hahayaang ganyanin. Kinabukasan, dinala niya si Lola sa barangay. Puno ng pag-asa ang kanyang puso. Iniisip na sa wakas ay may makakapansin at kikilos para sa kanilang sitwasyon. Pagdating doon, kinausap niya si Kapitan Villare Real. Kap, sana po matulungan ninyo ang lola ko.

Ikulong ba naman sa kulungan ng aso. Hindi na makatao ito. Desperadong sabi ni Rudel. Nagkatinginan ang ilang gagawad at tila nan alangan. Seryoso ka ba iho? Tanong ng isa. Parang mabigat ang paratang mo. Oo totoo po. Araw-araw po siyang andun. Wala pong kwarto. Doon siya pinapatulog ng mama ko. Hindi niyo ba nakikita? Pwede po kayong sumama sa akin para masaksihan mismo.

Habang nagsasalita si Rodel, dumating si Letia na tilaba, handana. Nakanisi ito at may hawak na envelope. Lumapit siya kay kapitan. Pero Cap, hindi niyo ba nakikita kung ako lang sana ang nagbibiro? Eh sana hindi ko na kayo nilapitan. Galit na sigaw ni Rodel. Hindi ba tungkulin ninyo ang protektahan ang mga nakatatanda? Umiling ang kapitan. Pasensya na iho.

Hindi ko maipapangako ang gusto mo. Pamilya ninyo to. Hindi ko saklaw. Napatulala si Rodel. Hawak ang lola niyang nanghihina. Sa kanyang dibdib, nagsimulang kumulo ang galit. Hindi lamang sa ina niya kundi maging sa mga taong binayaran para manahimik. Pag-uwi, kinpronta niya ang kanyang ama. Pa, wala na bang natira sa inyo para ipagtanggol si lola? Ang mga opisyal mismo binayaran ni mama para manahimik.

Ano pa bang dapat mangyari bago pa kumilos? Nakatungo lang si Benito. Halos hindi makatingin sa anak. Rodel, wala akong magagawa. Mas pipiliin kong sundin ang mama mo kaysa maghiwalay kami. Napatigil si Rodel. Nanlaki ang mga mata. Ganon? Paano ang lola? Ang nanay mo na halos mamatay na sa kulunan? Mas mahalaga sayo ang asawa mo kaysa sa sariling ina.

Hindi makasagot si Benito. Sa halip, tumalikod at pumasok sa kwarto. Iniwan ng anak na naninginig sa galit. Lumapit si Rodel sa kulungan at muling niyakap ang lola. Lola, hindi na kita kayang makita sa ganitong kalagayan. Pyog kang mag-alala. Balang araw ililigtas kita. Kapag may kakayahan na ako. Hindi na kayo maghihirap.

Ngumiti si lola kahit may luha sa mata. Salamat apo. Ikaw na lang ang pag-asa ko. Dahil sa matinding sama ng loob, nagdesisyon si Rodel na lumayo muna sa bahay. Kinabukasan, nagpaalam siya sa kanyang lola. Lola, aalis muna ako. Maghahanap ako ng paraan para makaahon. Hindi ko kayo iiwan pero kailangan ko munang tumibay.

Kapag bumalik ako, hindi na kayo magdurusa. Hinawakan ni Lola ang kamay niya. Rodel, kahit saan ka magpunta, dala-dala mo ang dasal ko. Huwag mong kalimutan na mahal na mahal kita. Umalis si Rodel na may baon na pangako sa kanyang puso. Sa bawat hakbang niya palayo sa kanilang bahay, ramdam niya ang bigat ng galit at determinasyon. Hindi na siya bata na mananahimik at magpapalampas.

Nangako siya sa kanyang sarili. Darating ang araw, magbabalik siya at sa pagbabalik na iyon, luluhod sa kahihian ang mga umapi sa kanyang lola. Sa panahong iyon, naghanap si Rodel ng mga oportunidad. Pumasok siya sa iba’t ibang sideline. Nagtrabaho bilang kargador sa palengke. Nag-deliver ng mga paninda at kumapit kahit sa maliliit na rocket para lamang makaipon.

Mahirap. Nakakapagod. Ngunit sa tuwing naiisip niya ang lola na nanghihina sa kulungan ng aso, nagiging apoy iyon na nagtutulak sa kanya para magpatuloy. Sa bawat araw na siya’y lumalayo sa tahanan, mas lumalakas ang kanyang pangarap. Hindi lang ako maghahanap buhay para sa sarili ko.

Mag-aaral ako, lalaban ako at gaganti ako para kay Lola. At sa ilalim ng mga bituing isang gabi habang nakahiga sa maliit na banig sa inuupahan niyang silid, mahigpit niyang pinikit ang mga mata at inusal, “Balang araw, Lola, balang araw ililigtas kita.” At lahat ng luha na iniyak mo, lahat ng sakit na tiniis mo babawiin ko para sao. Ipinapangako ko.

Tatlong taon ang mabilis na lumipas. Si Rodell na minsang galit at desperado ay nagtagumpay na makatapos ng kolehiyo sa tulong ng isang scholarship program para sa mga abataang kapos sa yaman ngunit masikap sa pag-aaral. Ang kanyang pagpupursige at lakas ng loob ay hindi nasayang. Sa kabila ng lahat ng pinagdaanan, hindi siya bumitaw.

Sa ngayon, isa na siyang social worker sa isang organisasyon na ang layunin ay tulungan ang mga nakatatanda na inabuso at pinabayaan ng kanilang sariling pamilya. Tuwing nakikita ni Rodell ang mga matatandang iniwan at pinarusahan ng kanilang mga anak o manugang, hindi niya maiwasang maalala ang sariling lola. Sa bawat pagtulong niya, nakikita niya ang mukha ni Lola Edita.

Ang mga luha nito sa kulungan ng aso, ang mga basag na ngiti at ang mga salitang palaging bumabalik sa kanyang isip. Mahal na mahal kita, apo. Ikaw na lang ang pag-asa ko. Isang hapon, matapos ang isang outreach program, nakaupo si Rodel sa harap ng kanyang mesa at nakatitig sa larawan ng kanyang lola na kinuha niya bago siya umalis ng bahay.

Tatlong taon na ang nakalipas. “Lola!” bulong niya. Natupad ko ang pangako ko. Nakatayo na ako sa sarili kong paa. Pero hanggang ngayon hindi ko pa kayo nailigtas. Samantala, sa bahay nila Benito, walang nagbago para kay lola. Patuloy siyang nakakulong sa kulungan ng aso sa likod ng bahay. Tatlong taon siyang pinabayaan at bagamang binibigyan pa rin siya ni Rodel ng kaunting pera o tulong tuwing may pagkakataon.

Hindi iyon sapat upang maiahon siya mula sa pagkakapiit. Mas lalo pang humina ang kaniyang katawan. Madalas na siyang inuubo, madali ng hingalin at halos wala ng lakas tumayo. Isang gabi, nilapitan siya ni Benito na dala ang isang plato ng kanin at kaunting ulam. Tahimik niyang iniabot iyon sa kanyang ina. Hindi makatingin ng diretso.

Inay, mahina niyang sabi. Pasensya na, hindi ko kayo mailabas dito. Napatingin si lola. Payat na ang mukha. Halos wala ng sigla ang mga mata. Anak, bakit? Bakit hindi mo ako kayang ipagtanggol? Hindi ba’t ako ang nagpalaki sa’yo? Pinag-aral kita. Binigay ko ang lahat. Napaluha si Benito at umiling. Takot ako inay.

Takot akong mawala si Letia. Wala na akong trabaho. Wala na akong ibang masasandalan kundi siya. Napangiti si Lola. Pilit na mabait pa rin ang tono. Kung ganyan ang tingin mo anak, tanggap ko. Pero sana bago man lang ako mawala, maramdaman kong may halaga pa rin ako sa mata mo. Hindi makasagot si Benito.

Tumalikob siya at mabilis na lumayo. Iniwan ang sariling tina na muling napaiyak. Si Lepishaya naman, mas lalo pang lumakas ang kapit sa yaman ng pamilya. Dahil sa mga pekeng papeles na ginawa noon, halos hawak na niya ang lahat ng pinansyal na aspeto. Siya ang nagdedesisyon kung paano gagastusin ang pera at walang lakas ng loob si Benito para tutulan.

Sa baryo, kilala siya bilang isang babaeng may matalim na dila at walang pakialam sa sinumang hahadlang sa kanya. Isang tanghali habang nag-iinuman ang mga kaibigan ni Letia sa sala, muling naging biro si Lola. Oh lety, buhay pa ba yung biyanan mo? Haha, ang tatag din ah. Sabi ng isa. Baka maging 10 taon pa yan sa kulungan ng aso.

Dagdag ng isa pa. Natawa si Leticia at umiling. Hay, kung hindi ko lang pinipigilan, matagal ko ng pinaalis yun. Pero sige na nga. Doon na lang siya hanggang mawala. At least hindi siya abala sa loob ng bahay. Narinig iyon ni Benito mula sa kusina. Ngunit tulad ng dati nahimik lang siya. Hindi niya magawang sumabat lalo na sa harap ng mga bisita.

Samantala, si Rudel ay abala sa kanyang trabaho bilang social worker. Isang araw, kinausap siya ng kanyang kasamahan. Rudel, bakit ba sobrang dedikado ka sa pagtulong sa matatanda? Para bang personal na personal sa’yo? Numiti siya, pilit na tinatago ang kirot sa puso kasi alam ko kung ano ang pakiramdam ng isang matanda na iwan at apihin.

Mayroon akong mahal sa buhay na hanggang ngayon nararanasan ‘yun. Kaya bawat pagkakataon na makatulong ako, para na ring tinutulungan ko siya. Kung gann sagot ng kasamahan siguro oras na rin para tulungan mo siya mismo. Hindi ba’t mas karapatdapat siya kaysa sa kahit sino? Natigilan si Rodel. Alam niyang tama ang sinabi. Sa tatlong taon, pinilit niyang palakasin muna ang sarili, magtapos ng pag-aaral at makahanap ng tamang pagkakataon.

Ngunit sa kanyang puso, hindi pa rin nawala ang sugat ng nakaraan. Pag-uwi niya sa maliit na inuupahan niyang apartment, muling napatingin siya sa larawan ng kanyang lola. Lola, bulong niya. Thanda na ako. Hindi ko na hahayaang lumipas pa ang panahon. Babalikan kita. Hindi ka na magdurusa. At doon sa katahimikan ng gabi, muling nabuhay ang pangako ni Rodel na ililigtas niya ang kanyang lola ano man ang mangyari at papanagutin ang mga taong nagbigay ng sakit at pighati sa tanging taong minahal siya ng higit pa

sa sarili nito. Pagkalipas ng tatlong taon, muling nagbalik si Rodel sa kanilang bayan. Hindi na siya ang dating binatilyong laging umiiyak sa sulok at walang magawa. Ngayon, isa na siyang kilalang social worker. Isang tagapagtanggol ng mga napatatanda na inabuso ng kanilang sariling pamilya.

Sa kanyang pagbabalik, dala niya hindi lamang ang lakas ng loob kundi pati na rin ang suporta ng media at ilang organisasyon na kilala sa buong bansa. Habang bumababa siya ng bus at tinatapakan ang lupa ng kanilang baryo, huminga siya ng malalim. Ito na, Lola. Panahon na mahina niyang bulong sa sarili.

Sa kanyang likod, may kasamang crew mula sa isang kilalang teledisyon at mga kasamahan. mula sa NGO. Pumunta agad sila sa barangay hall upang ipaalam ang kanilang misyon. Hindi na siya takot. Kapitan Villarial matatadyang sabi. Bumalik ako hindi lang bilang apo ni Edita kundi bilang tagapagtanggol ng lahat ng matatanda.

Ngayon dala ko ang media at mga kinatawan ng social welfare. Panahon na para ipakita kung ano ang nangyayari sa bahay ng mga BN. Napalunok si kapitan. Pawis na pawis. Arrodel iho. Baka pwede nating pag-usapan to ng pribado. Hindi na. Singit ni Rodel. Wala nang pribado sa kasong ito. Masyado ng matagal na nanahimik ang lahat. Kasabay ng ilang pulis as social workers, nagtungo sila sa bahay nina Binito.

Habang papalapit, napansin agad ng mga kapitbahay ang grupo. Lumikha ito ng bulung-bulungan at sunod-sunod ang mga taong sumilip sa kanilang mga bintana at pintuan. Pagdating nila sa Makuran, hindi na nag-aksaya ng oras si Rodel. Narito po siya sa likod. diretsong sabi niya sa mga media. Agad silang nagtumuroon dala ang mga camera at doon nasaksihan ng lahat ang kalunos-lunos na paladayan ni Lola Edita.

Nakasalampak siya sa malamig na sahid ng kulungan ng aso. Payat, nanginginig at halos hindi na makabangon. Nang makita si Rodel, bumakas ang luha sa kanyang mata. Ah Arudel, apo! mahina niyang bulong. Agad siyang nilapitan ni Rodel. Pumasok sa kulungan at niyakap ang kanyang lola. Lola, tapos na. Wala ng mangaapi sayo. Nandito na ako.

Nag-click ang mga camera at kumalat agad ang larawan ng matanda sa buong barangay. Ang mga kapitbahay na dati natatawa at nagbubulungan ngayo’y halos hindi makatingin. Nanlumo sila at napahiya. Ang iba napaiyak. Grabe, totoo pala yung chismis. Akala namin biro lang. Sabi ng isa. Diyos ko, paano nila nagawang ikulong ang sariling ina sa kulungan ng aso? Wika naman ng isa pa.

Hindi nagtagal, dumating si Leticia. Hawak ang isang pamaypay halatang nagulat sa eksena. Ano to? Bakit may mga camera rito? Sinong nagdala sa inyo? Sumagot si Rodel. Puno ng galit ang boses. Ako at lahat ng ginawa mo ipapakita na sa buong bayan. Sa buong bansa hindi ka na makakatakas. Nang maramdaman ni Letia ang mga titig ng mga tao at makita ang mga pulis, agad siyang nagbago ng tono. Hindi totoo yan.

Hindi namin siya pinabayaan. Dito lang siya kasi gusto niya ng tahimik na lugar. Natawanang mapait si Rodel. Tahimik sa kulungan ng aso. Walang kama walang maayos na pagkain. Walang kalayaan. Yan ba ang tawag mong tahimik? Sa puntong iyon dumating si Benito. Halata ang takot sa kanyang mukha. Nanginginig ang mga kamay.

Rodel, anak, pakinggan mo muna kami. Pa singhal ni Rodel. Tatlong taon mong hinayaang ganito ang nanay mo. Nanay mo pa? Bakit? Hindi na nakasagot si Benito. Sa halip, napayuko na lang siya. Halos walang masabi. Lumapit ang isa sa mga social workers at tinulungan si Lola palabas ng kulungan. Nang matayo siya, halos sumandal siya kay Rodel. “Salamat, apo.

Akala ko hindi na darating ang araw na to. Halos magmakaawa si Leticia sa mga pulis. Mga sir, or niyo naman kaming idamay. Pamilya lang to hindi krimen. Ngunit matatag ang sagot ng isang opisyal. Ginawa ninyong kulungan ang isang tao. Ito’y malinaw na kaso ng elder abuse. Hindi lang ito simpleng away pamilya. “Hindi.

Hindi kami kriminal.” sigaw ni Leticia ngunit walang naniwala. Ang dating mga kapitbahay na nakikitawa noon. Ngayon ay sabay-sabay na bumaling laban sa kanya. Walang hiya ka pala, Leticia. Sigaw ng isa. Pinagtatawanan mo pa noon si Editha. Hindi pala biro yon. Kawawa naman si Aling Editha. Hindi man lang namin siya natulungan.

Bulalas ng isa pang matanda. Habang lumalaki ang iskandalo, napuno ng hiya ang buong pamilya. Si Leticia at Benito na dati palaging nakataas ang noo. Ngayon ay halos magmakaawa sa harap ng mga tao. Rodel, anak, halos pabulong na sabi ni Benito, tulungan mo kami. Huwag mo kaming ipahiya sa harap ng lahat. Pero hindi na siya pinakinggan ni Rodel.

Nakatingin siya sa kanyang lola at sa kanyang puso. Isa lang ang mahalaga, ang taligtasan nito. Tama na pa, matagal na kayong tumahimik at nagbulag-bulagan. Ngayon, panahon na para managot. At habang isinakay sa sasakyan ng social workers si Lola Evita, kasabay naman noon ang pagposas kay Leticia at ang pagsama kay Benito para imbestigahan.

Sa harap ng mga camera sa harap ng buong barangay naibunyad na ang matagal na nilang pinagtatakpan. At sa mga sandaling iyon, ramdam ni Rudel na nagsisimula na ang matagal niyang ipinagdasal ang hustisya para sa kanyang mahal na lola. Mabilis na kumalat sa buong bayan ang eskandalo. Hindi nagtagal isinampa ang kaso laban kay Leticia at Benito.

Sa unang araw ng paglilitis, puno ang korte ng mga tao, kapitbahay, kaanak at maging ilang tagamedya na gustong masaksihan ang katarungan para kay Lola Edita. Nakaupi si Leticia sa tabi ng kanyang abogado, si Attorney Ramos. Ngunit hindi nagtagal ay nahuli rin itong kasabwat sa paggawa ng mga pekeng dokumento. Hindi na nakatakas sa kamay ng batas ang kanilang kasinungalingan.

Habang binabasa ng hukom ang desisyon, walang bahid ng awa ang tinig nito. Batay sa ebidensya at mgaonya, “Ikaw, Leticias, halos mabasag ang mukha ni Leticia sa galit. Sigaw ng sigaw.” Hindi totoo yan. Ako ang nagpalaki sa pamilyang ito. Ako ang nagbigay ng pera. Hindi ako kriminal. Ngunit walang nakinig sa kanya.

Si Benito naman napayuko lamang wala ng nagawa. Sa wakas ang kanyang matagal na pananahimik ay nagbunga ng sariling kapahamfan. Sa isang sulok, naroon si Rodel. Hawak ang kamay ni Lola Edita. Naluha ang matanda habang pinapakinggan hatol. Rodel apo sa wakas. Natapos din ang lahat. Hindi ko akalaing darating ang araw na mararamdaman kong pinakinggan din ako ng mundo.

Mahigpit na niyakap ni Rodel ang kanyang lola. Lola, wala na kayong iintindihin. Aalagaan ko na kayo. Simula ngayon, ako na ang sasalon ng lahat ng hirap na dinanas ninyo. Matapos ang paglilitis, kinuha ni Rodel si Lola mula sa kustodiya ng barangay at dinala sa isang maayos na tahanan na kanyang pinauupahan malapit sa bayan.

Pinilit niyang ibigay ang lahat ng ginhawa na kayang-kaya na niya ngayon bilang isang proponal na social worker. Araw-araw kasama niya ang lola, pinagluluto ng masustansyang pagkain, sinasamahan sa paglalakad at kinakausap para hindi maramdaman ang matanda na nag-iisa. Bawat gabi bago matulog, lagi niyang tinatanong, “Masaya ka ba ngayon, Lola?” At palaging ngiti ang sagot ni Lola kahit mahina na ang tinig, “Masaya na ako, apo dahil kasama kita.

” Ngunit hindi mapipigilan ang panahon. Habang lumilipas ang mga buwan, lalo pang humina ang katawan ni Lola Edita. Hanggang isang umaga, natagpuan siya ni Rodel na mahimbing na nakangiti habang natutulog ngunit hindi na humihinga. Sa tabi ng kanyang higaan, iniwan niya ang maliit na sobre na may liham para kay Rodel. Rodel, apo, salamat.

Tinupad mo ang pangako mong iligtas ako. Hindi man naging maganda ang huling taon ng aking buhay, bawi naman sa huling sandali na kasama kita. Ang lupa na gustong kunin sa akin ipinamaman ko sa’yo. Gawin mo kung ano ang makakabuti para sa marami. Ang tunay na kayamanan hindi pera o ari-arian kundi pagmamahal na ipinakita mo sa akin hanggang sa huli.

Lola Edita. Niyakap ni Rodel ang liham at doon siya lumuha ng labis. Lola, pangako. Gagawin kong makabuluhan ang iniwan mo. Sa mga sumunod na buwan, sinimulan niya ang isang proyekto gamit ang maliit na lupa na nais kunin noon ni Leticia. Hindi niya ito ipinagbili. Sa halip, ipinatayo niya roon ang isang maliit munit maaliwalas na tahanan para sa mga matatandang inabuso at pinabayaan ng kanilang pamilya.

Tinawag niya itong tahanan ni Edita. bilang pagpupugay sa kaniyang lola. Bawat sulok ng lugar na iyon ay may kwento. May hardin para sa mga matapandang gustong magtanim. May maliit na kapilya para sa mga nais magdasal. At may mga kwartong maayos na may malambot na kama. Malayo sa malamig na kulungan na minsang tinadtiisan ng kanyang lola.

Dumating ang araw ng pagbubukas ng tahanan ni Edita. naroon ang maraming bisita, mga opisyal, kaibigan at maging ang mga kapitbahay na minsang natawa at nagbulungan sa kalagayan ni Lola. Ngayon, halos lahat sila ay humanga at napaluha sa nagawa ni Rodel. Sa kanyang talumpati, matatag ang tinig ni Rodel habang nakatayo sa harap ng mga tao.

Ang tahanang ito ay hindi lang para kay Lola Edita kundi para sa lahat ng matatandang nakalimutan at pinabayaan. Dito mararamdaman nila na may halaga sila na hindi sila pabigat. Nais kong ipaalala sa lahat ang tunay na yaman ay ang respeto at pagmamahal sa pamilya. Hindi ang pera o ari-arian. Tumayo ang mga tao at nagpalapakan. At sa sandaling iyon, ramdam ni Rodel na natupad niya ang kanyang pangako.

Hindi man niya naibalik ang lahat ng taon ng paghihirap ni Lola, na ibigay naman niya ang hustisya at ala-ala na magtatagal magpakailan man. At sa bawat haplos ng hangin sa paligid ng tahanan ni Edita, para bang naroon pa rin ang kanyang lola naiti at bulong-bulong sa kanyang apo. Salamat, Rodel. Salamat sa lahat.

[Musika]